Cmentarz wojenny w Bodzentynie
Pochowanych : 18 żołnierzy armii austro-węgierskiej, 19 żołnierzy armii rosyjskiej, 34 żołnierzy armii niemieckiej | Wykaz osób pochowanych
"Cmentarz założony został w 1915 roku przez władze niemieckie na terenie należącym do gminy. Pochowano tu żołnierzy ekshumowanych z pobojowisk przy wsiach: Psary, Prydacza (dziś Grabowo), Śniadka, Św. Katarzyna. Spoczywa tu 34 żołnierzy armii niemieckiej, 18 armii austro-węgierskiej i 19 armii rosyjskiej poległych w październiku i listopadzie 1914 oraz w maju i czerwcu 1915 roku w okolicznych bitwach. Wydzielono wtedy kwatery, ustawiono żeliwne i brzozowe krzyże, w centrum znalazła się zbiorowa mogiła. Pierwotnie otoczony był murkiem kamiennym z żeliwnym ogrodzeniem, późnej drewnianym parkanem. W 1927 roku przeprowadzono remont cmentarza: nadsypano mogiły, uzupełniono ogrodzenie, naprawiono schody i ustawiono drewnianą bramkę. W okresie PRL-u cmentarz niszczał, zarastał dziką roślinnością, dewastowano krzyże. Dopiero w 1998 roku, dzięki niemieckiej fundacji Bosha, pojawiły się pieniądze i rozpoczęto remont oraz rekonstrukcję cmentarza. Kompleksowy program porządkowania cmentarza został w 2000 roku nagrodzony przez Bundestag. Obecnie cmentarzem opiekują się władze gminy Bodzentyn.
Cmentarz położony jest w zachodniej części miasta, na niewielkim tarasie po południowej stronie drogi wylotowej z miasta w kierunku Suchedniowa. Założony został na planie prostokąta i wygrodzony kamiennym murkiem z przerwą na wejście z przebiegającej poniżej ulicy. Na murku, z trzech stron umocowana została siatka stalowa w ramach z kątownika, a od frontu występuje drewniany parkan. W obrębie ogrodzenia znajdują się cztery rzędy mogił różnej wielkości i dwie duże kwatery przy bocznym i tylnym ogrodzeniu. Na mogiłach i kwaterach zachowanych jest 41 żeliwnych krzyży łacińskich i 18 krzyży prawosławnych. Obecnie całość pokryta jest trawą, ze śladami ścieżek i niewielkich wyniesień mogił. Dostęp do cmentarza jest ograniczony. Wstęp możliwy po porozumienia się z Urzędem Gminy."
Oprac. Dariusz Kalina, 22.12.2014 r. https://zabytek.pl/pl/obiekty/bodzentyn-cmentarz-wojenny-z-i-wojny-swiatowej dostęp [27.03.2026]
Wykaz osób pochowanych
Zamek Książąt Prószkowskich
"Prószków – wieś lokowana w początkach XIV wieku, wzmiankowana w źródłach jako Proscov (1319) i Proskov (1333) – od nazwiska właścicieli. Siedziba możnego rodu Prószkowskich herbu Czewoja (Łzawa). Prawdopodobnie pierwotnym, starszym siedliskiem Prószkowskich był Zimnice. Ród ten od XIII w. związany był z książętami opolskimi. Po raz pierwszy nazwisko jednego z Prószkowskich – Ottona, występuje w dokumencie księcia Bolesława Opolskiego datowanym na rok 1312. Przebywając w orbicie dworów książąt opolsko-raciborskich, Prószkowscy sprawowali wysokie funkcje – aż do wygaśnięcia opolskiej linii Piastów; także i potem, w czasach nowożytnych należeli do możnowładczej elity Śląska. Po przejściu Śląska pod władzę Habsburgów ultrakatolicki ród Prószkowskich zaczął jeszcze bardziej rosnąć w siłę i zyskiwać na znaczeniu. Twórcą potęgi rodu był Jerzy Prószkowski (ok. 1520-1584) wysoki urzędnik dworu wiedeńskiego i praskiego; zaufany cesarzy Ferdynanda I i Rudolfa II; przyjęty w 1560 r. do stanu czeskich panów (Herrstand), od 1562 dziedziczny baron czeski (Freiherr), komtur joannitów komendy w Grobnikach a nawet przez krótki czas zakonnik – augustianin. Budowę renesansowego zamku z fundacji Jerzego Prószkowskiego rozpoczęto w 1562 r. – zapewne z udziałem włoskich architektów i dekoratorów. Świadczą o tym m.in. sgraffita z włoskimi napisami odkryte i konserwowane w 1934 roku. Oprócz budowy zamku w Prószkowie fundator zakupił jeszcze gotycki zamek w czeskich Starych Hradach, który przebudował w latach 80-tych w duchu renesansu, także ozdabiając go bogatym i świetnym artystycznie sgraffitem. Wcześniej, w 1560 r. osada targowa Prószków otrzymała prawa miejskie (także z udziałem i staraniem hrabiego). Dążenie do posiadania okazałej i reprezentacyjnej siedziby miało zapewne związek z otrzymanym w 1562 r. tytułem barona i niezwykle wysoką pozycją Jerzego Prószkowskiego na dworze cesarskim. Zamek Prószkowskich był drugą po zamku brzeskim renesansową budowlą na Górnym Śląsku wprowadzającą typ okazałej rezydencji z dziedzińcem krużgankowym. Rozwiązania formalne architektury i zastosowanych w niej dekoracji przenosili na Śląsk artyści włoscy za pośrednictwem praskiego dworu cesarskiego. Tam właśnie magnat z Prószkowa zetknął się z najważniejszymi prądami umysłowymi swej epoki i wybitnymi twórcami. Świadczy o tym m.in. styl i klasa artystyczna sgraffita zachowanego we fragmentach na zamku. Także idea rezydencji typu „palazzo in fortezza” z ceglanymi i ziemnymi bastionami jest pochodzenia włoskiego. W początkach XVII w. obiekt przeżywał rozkwit. Upiększony w 1613 roku zamek posiadał na piętrze bardzo bogatą bibliotekę oraz salę teatralną i muzyczną, gdzie odbywały się koncerty dworskiej kapeli i występy trup teatralnych. W 1644 r. zamek prószkowski został spalony i splądrowany przez armię szwedzką feldmarszałka Torstennssona. W latach 1677 – 83 odbudowany staraniem założyciela ordynacji Jerzego Krzysztofa II, marszałka królowej polskiej Eleonory Marii arcyksiężnej austriackiej. Czynny przy odbudowie cieśla Mateusz Wagner z Szybowic, założył na wieży w 1677 r. gałkę z dokumentem opisującym odbudowę. Budowniczym, któremu rezydencja zawdzięcza barokową szatę był mediolańczyk Giovanni Seregno, architekt przybył z Czech z synami i zespołem współpracowników. Zasadniczo zachowano przy przebudowie pierwotny układ budowli renesansowej; innowacje barokowe to częściowa zmiana podziałów wnętrz, ukształtowanie elewacji wraz z ich artykulacją; wewnętrznych – dziedzińcowych, w których zamurowano krużganki oraz elewacji zewnętrznych; nadbudowa nad skrzydłem frontowym pary wież z barokowymi hełmami i wykonanie dekoracji sztukatorskich w salach reprezentacyjnych i kaplicy. W roku 1763 Leopold Prószkowski założył manufakturę ceramiczną, która działała w zamku i przyramkowych budynkach do 1853 roku. Po śmierci w pojedynku w 1769 r. Leopolda, ostatniego z rodu – zamek przechodzi w ręce morawskiej rodziny von Dietrichstein. Wytwórnia fajansu pod opieką księcia Karola Maksymiliana rozwijała się i rozszerzała swą działalność, a jej produkty w 3 ćw. XVIII w. stały się popularne i modne w Prusach i krajach sąsiedzkich. W roku 1783 dobra prószkowskie wraz z zamkiem zakupił pruski król Fryderyk II Wielki dla dóbr królewskich. Zamek przekształcono w latach 1845 – 1847 w związku z adaptacją na Akademię Rolniczą założoną przez rząd pruski. Od 1887 – 1922 zamek służył jako katolickie seminarium nauczycielskie. W 1930 roku przekształcony został na szpital – oddział opolskiego szpitala dla osób upośledzonych. Po poświęceniu kaplicy uzyskał nazwę Przytułku św. Józefa. Zakład prowadzony był przez siostry franciszkanki szpitalne. Zapewne w tych latach przystawiono do zamku kotłownię, pawilon kuchenny w elewacji zachodniej oraz wzniesiono budynki gospodarcze. Po roku 1945 kontynuowano dzieło opieki. Obecnie działa on pod nazwą Domu Pomocy Społecznej dla Dorosłych. Od okresu bezpośrednio powojennego w zamku trwają sukcesywnie adaptacje i remonty, zintensyfikowane zwłaszcza od lat 90 – tych XX w."
mgr Dariusz Stoces https://zabytek.pl/pl/obiekty/proszkow-zamek
Foto. Mateusz Szczawiński
Ruiny zamku królewskiego w Czorsztynie
Ruiny znajdują się na wysokiej górze (588 m. n.p.m.), na lewym brzegu Dunajca. W XIII w. był tu prawdopodobnie gród broniący przeprawy przez Dunajec i ważnej drogi z Węgier. Nie można ustalić, czy w końcu XIII w. istniał już zamek murowany. Według przekazów Janka z Czarnkowa i Długosza zamek został wzniesiony przez Kazimierza Wielkiego. W poźniejszych czasach rozbudowywano go i przerabiano. W XVII w. był siedzibą starosty. Według lustracji z roku 1616 składał się przygródka, czyli zamku niższego, oraz z zamku właściwego położonego na najwyższym skalnym wzniesieniu. W roku 1651 został opanowany przez Aleksandra Kostkę-Napieralskiego, przywódcę powstania chłopskiego na Podhalu, ale niebawem zdobyty przez wojska królewskie. Około 1790 roku opuszczony, a po roku 1811 zaczęto go burzyć dla uzyskania materiału do budowy gorzelni w pobliskim folwarku. W końcu XIX wieku stan ruin był bardzo zły. W latach powojennych przeprowadzono częściową konserwację murów zamkowych. Pierwotny zamek z XIV wieku znajdował się na najwyższym wzniesieniu. Zbudowany był z kamienia, na planie nieregularnym wyraźnie przystosowanym do warunków terenowych. W części południowej stał przy murze obwodowym budynek mieszkalny jednotraktowy z dwiema izbami. Wjazd prowadził od zachodu przez mały dziedzińczyk i przez bramy ostrołukowe z zaworami. Pierwsza brama, dobrze zachowana, została w czasach nowożytnych zasłonięta wysoką wieżą. Na zamku niższym zachowały się fragmenty murów dawnej zabudowy. Metodyczne badania, które powinny być przeprowadzone, będą mogły ostateczenie ustalić zarys pierwotnego założenia oraz poszczególne etapy jego rozbudowy.
"Zamki w Polsce" Bohdan Guerquin. Warszawa 1974. Str.[120]
Foto. Mateusz Szczawiński
Zamek rycerski w Dębnie
Zamek rycerski wybudowany na nizinie, na niewielkim wzniesieniu otoczony niegdyś fosą. Wzniesiony prawdopodobnie w latach 1470-80 przez Jakuba Dębińskiego, kasztelana krakowskiego, na planie nieregularnym, wymurowany z kamienia i cegły. Układ przestrzenny przedstawia się jako zespół jednotraktowych budynków związanych niewielkimi odcinkami murów i tworzących wewnętrzny dziedziniec, do którego prowadzi wejście umieszczone w ścianie północnej, z barokowym portalem z roku 1722. Dwa z tych budynków są ustawione przeciwlegle do siebie. Budynek zachodni ma na narożach dobrze zachowane wieloboczne wieżyczki nadwieszone na kamiennych wspornikach i osadzone na cylindrycznych trzonach. W budynku wschodnim są na piętrze dwa pomieszczenia: wielka sala i komnata z dwoma wykuszami w ścianach północnej i południowej. Do tego budynku przytykała dziś nie istniejąca dobudówka, z której zachowały się tylko fundamenty; być może była to kaplica zamkowa. Poszczególne budynki były połączone drewnianymi gankami. W zamku występuje bogata dekoracja rzeźbiarska wnętrz, wykuszów i wieżyczek, portale tzw. typu długoszowego, ozdobne obramienia okien oraz charakterystyczna dla XV wieku faktura ścian ceglanych zdobionych rombami z zendrówek. Właściwe umocnienia zamku obejmowały cały teren wzniesienia; miały zapewne formę częstokołu usytuowanego na krawędziach. Według Długosza było to castrum, ale już w XVI wieku nazywano ten zamek fortalitium, natomiast w opracowaniach z lat przed rokiem 1939 występował jako dwór obronny. W XVI w. częściowo przebudowany, otrzymał zewnętrzne tynki oraz dekorację agaffitową. Roboty konserwatorskie rozpoczęto w 1946 roku. Zamek w Dębnie jest wyjątkowo dobrze zachowanym przykładem rezydencji feudalnej z XV wieku. Przejawiły się tu zarówno tendencję do odmiennego aniżeli w średniowieczu ukształtowania budynków mieszkalnych, jak i ograniczenia obrony do zewnętrznych umocnień, przy czym pozostawiono zamek jako wolno stojący element całego założenia.
"Zamki w Polsce" Bohdan Guerquin. Warszawa 1974. Str.[124]
Foto. Mateusz Szczawiński
Nowe życie schronu amunicyjnego "Dłubnia"
Schron amunicyjny „Dłubnia” (pierwotnie położony był przy ul. Łowińskiego) z uwagi na budowę drogi ekspresowej S7 został w 2022 roku zdemontowany. Jego elementy zostały skatalogowane i przygotowane do ponownego złożenia. Prace nad odbudową ruszyły, tym razem obiekt zamiast przy stoku wzgórza, będzie usytuowany przy nasypie zjazdu z ul. Kocmyrzowskiej na drogę ekspresową S7. Więcej informacji w linku - https://www.gov.pl/web/gddkia-krakow/nowe-zycie-schronu
