Twierdza Kowno - Fort IX 

"Jeden z fortów wchodzących w skład pierścienia Twierdzy Kowno, użytkowany w okresie międzywojennym, podczas II wojny światowej i bezpośrednio po niej jako więzienie. Od 1958 r. w forcie znajduje się muzeum. Obiekt położony jest przy wyjeździe z Kowna od strony od strony północno-zachodniej, obok autostrady A1/E85 Kowno- Kłajpeda

Historia

Twierdza na zachodniej granicy Imperium Rosyjskiego, była wznoszona od 1882 r. i na początku XX w. składała się z ośmiu fortów i dziewięciu baterii. W 1903 r. przystąpiono do budowy fortu oznaczonego numerem IX, znacznie nowocześniejszego od poprzednich, uwzględniającego najnowsze osiągnięcia sztuki wojennej. Fort położony w pobliżu wioski Kumpė, na północny zachód od zabudowy miejskiej, miał stanowić punkt obronny strzegący strategicznego wzniesienia Linkuva. Fort został wybudowany według projektu prof. Wieliczki, a jego budowa trwała dziesięć lat i kosztowała 850 tys. rubli. Wszystkie pomieszczenia w forcie zbudowane były z betonu, strop budynku miał grubość od półtora do dwóch metrów, a poszczególne części składowe obiektu połączono podziemnymi przejściami. Do fortu doprowadzono elektryczność, a w części pomieszczeń znajdowała się wentylacja. Podczas I wojny światowej twierdza kowieńska nie spełniła stawianych przed nią zadań – w 1915 r. została zdobyta przez nacierające wojska niemieckie po jedenastodniowym oblężeniu. Fort IX nie poniósł praktycznie żadnych uszkodzeń. W okresie międzywojennym, od 1924 r., w forcie mieściło się więzienie, filia miejskiego więzienia w Kownie. Na otaczających budynek polach znajdowały się użytki rolne i sady uprawiane przez osadzonych.

II Wojna światowa - zagłada Żydów

Po wkroczeniu Armii Czerwonej na Litwę i w czasie radzieckiej okupacji Litwy (1940-1941) w forcie znajdowało się więzienie przesyłowe NKWD, z którego osadzeni kierowani byli dalej do łagrów. W okresie okupacji niemieckiej (1941-1944) fort stał się miejscem masowych zbrodni na ludności żydowskiej. Pierwsza masowa egzekucja na jego terenie odbyła się 4 października 1941 r. W fortowych fosach rozstrzelano wówczas 315 mężczyzn, 712 kobiet i 818 dzieci wywiezionych z małego getta w Kownie. 29 października 1941 r. na zachodnich stokach fortu zamordowano 9200 Żydów z kowieńskiego getta, uznanych za niezdolnych do pracy, chorych i słabych, a także szczególnie liczne rodziny (2009 mężczyzn, 2920 kobiet i 4273 dzieci). Był to największy masowy mord w historii krajów bałtyckich dokonany jednego dnia. 25 listopada 1941 r. w forcie zamordowano 2934 niemieckich Żydów przywiezionych z Berlina, Frankfurtu i Monachium, zaś cztery dni później – dalsze dwa tysiące Żydów wywiezionych z Wrocławia i Wiednia. Wykonawcami egzekucji byli, pod niemieckim nadzorem, funkcjonariusze Litewskich Batalionów Pomocniczej Służby Policyjnej.. 27 marca 1944 na terenie fortu rozstrzelano grupę 44 Żydów kowieńskich, a krótko po nich – 34 byłych funkcjonariuszy policji gettowej. W maju 1944 miała miejsce ostatnia masowa egzekucja w forcie IX – rozstrzelanie ok. 200 Żydów francuskich wywiezionych z obozu w Drancy. Atlas Holokaustu na Litwie szacuje, iż łącznie na terenie IX fortu zamordowanych zostało 30 tys. osób. W nocy z 25 na 26 grudnia 1943 grupa 64 więźniów, zmuszanych wcześniej do pracy przy paleniu zwłok ofiar poprzednich egzekucji, zdołała uciec z fortu, a następnie dołączyć do oddziałów partyzanckich.

Okres powojenny

W pierwszych latach po II wojnie światowej w forcie IX ponownie znajdowało się więzienie. Następnie w latach 1948–1958 budynki użytkowało gospodarstwo rolne. W 1958 r. w forcie utworzono muzeum. Pierwsza ekspozycja muzealna zajmowała cztery pomieszczenia fortu. Badania w miejscach egzekucji i zbiór dalszych eksponatów przeprowadzono w latach 60. Tak przygotowana wystawa opisywała zbrodnie Niemiec nazistowskich na terytorium Litwy, ale nie wskazywała narodowości ofiar egzekucji w forcie IX. Obecnie (stan na 2018) ekspozycja muzeum składa się z dwóch części – pawilonu z wystawą poświęconą historii Litwy w latach 1940–1991 oraz wnętrz samego fortu, w których znajdują się wystawy dotyczące I wojny światowej, informujące o funkcjonowaniu w forcie więzienia litewskiego i radzieckiego oraz opisujące zagładę Żydów kowieńskich. W 1984 na zachód od fortu wzniesiono pomnik zamordowanych w tym miejscu Żydów, z tablicą z inskrypcją „To jest miejsce, gdzie naziści i ich pomocnicy zabili ponad 30 tys. Żydów z Litwy i innych państw europejskich”. Autorem projektu 32-metrowego monumentu jest Alfonsas Ambraziūnas."

Wikipedia. Fort IX Twierdzy Kowno - https://pl.wikipedia.org/wiki/Fort_IX_Twierdzy_Kowno dostęp [26.04.2026]

Ruiny zamku królewskiego w Czorsztynie

Ruiny znajdują się na wysokiej górze (588 m. n.p.m.), na lewym brzegu Dunajca. W XIII w. był tu prawdopodobnie gród broniący przeprawy przez Dunajec i ważnej drogi z Węgier. Nie można ustalić, czy w końcu XIII w. istniał już zamek murowany. Według przekazów Janka z Czarnkowa i Długosza zamek został wzniesiony przez Kazimierza Wielkiego. W poźniejszych czasach rozbudowywano go i przerabiano. W XVII w. był siedzibą starosty. Według lustracji z roku 1616 składał się przygródka, czyli zamku niższego, oraz z zamku właściwego położonego na najwyższym skalnym wzniesieniu. W roku 1651 został opanowany przez Aleksandra Kostkę-Napieralskiego, przywódcę powstania chłopskiego na Podhalu, ale niebawem zdobyty przez wojska królewskie. Około 1790 roku opuszczony, a po roku 1811 zaczęto go burzyć dla uzyskania materiału do budowy gorzelni w pobliskim folwarku. W końcu XIX wieku stan ruin był bardzo zły. W latach powojennych przeprowadzono częściową konserwację murów zamkowych. Pierwotny zamek z XIV wieku znajdował się na najwyższym wzniesieniu. Zbudowany był z kamienia, na planie nieregularnym wyraźnie przystosowanym do warunków terenowych. W części południowej stał przy murze obwodowym budynek mieszkalny jednotraktowy z dwiema izbami. Wjazd prowadził od zachodu przez mały dziedzińczyk i przez bramy ostrołukowe z zaworami. Pierwsza brama, dobrze zachowana, została w czasach nowożytnych zasłonięta wysoką wieżą. Na zamku niższym zachowały się fragmenty murów dawnej zabudowy. Metodyczne badania, które powinny być przeprowadzone, będą mogły ostateczenie ustalić zarys pierwotnego założenia oraz poszczególne etapy jego rozbudowy.

"Zamki w Polsce" Bohdan Guerquin. Warszawa 1974. Str.[120]

Foto. Mateusz Szczawiński