Sylwetki twórców cmentarzy Galicyjskich

Jan Kanty Gumowski

Wychowanek krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, uczeń Józefa Mehoffera. Nie był służbowo związany z Oddziałem Grobów Wojennych. Udział jego był pośredni, poprzez uczestnictwo w otwartych konkursach i wystawach, gdzie eksponował swoje rysunki i akwarele, w których zawarł własne wizje przestrzenne wystroju cmentarzy wojennych i nagrobków. Brak informacji o ewentualnym wykorzystaniem jego koncepcji artystycznych w realizacji cmentarzy wojennych. Był przede wszystkim rysownikiem lecz malował też pejzaże, studia i szkice jako akwarelista. Rysował, wzorując się na Wyczółkowskim. Szkicował zabytki architektury i budownictwa drewnianego, kapliczki, kościoły i plebanie m.in. w Tuchowie, Tarnowie, Gromniku, Ciężkowicach i Starym Sączu. W czasie wojny służył w Legionach Polskich, pełniąc funkcję malarza i rysownika wojennego. W 1916 r. odbyła się w Krakowie wystawa jego stu prac (studiów, szkiców i obrazów) poświęconych Legionom. Szkicował sztaby pułków i batalionów, obozy saperów, reduty, punkty obserwacyjne pod Kostuchnówką i nad Stochodem, a także liczne portrety znanych dowódców Legionów Polskich: komendanta Józefa Piłsudzkiego, szefa sztabu I Brygady płk. Kazimierza Sosnkowskiego, płk. Zygmunta Zielińskiego, kpt. Ludwika Piskora, kpt. Mariana Kukiela, kpt. Wacława Stachiewicza, por. Walerego Sławka, por. Jędrzeja Moraczewskiego, por. Władysława Bortnowskiego, por. Aleksandra Litwinowicza, mjr. Kazimierza Fabrycego, Juliusza Kaden – Bandrowskiego i innych.

20 października 1883 (Krościenko nad Dunajcem) - 6 Listopad 1946 (Kraków)

Rudolf Broch

Urodził się na Morawach (Prossnitz) w roku 1871, w żydowskiej rodzinie. Od 1886 roku studiował na wydziale architektury Wyższej Szkoły Technicznej w Wiedniu oraz jako wolny słuchacz korzystał z wykładów w tamtejszej Akademii Sztuk Pięknych. W 1890 roku rozpoczął karierę wojskową i szybko awansował na kapitana. W 1909 roku otrzymał przydział do dowództwa obrony krajowej w Krakowie na stanowisko oficera koncepcyjnego.
W listopadzie 1915 roku po utworzeniu KRIEGSGRABERABTEILUNG (KGA) - Oddział Grobów Wojennych w Krakowie. W 1916 roku awansował z kapitana na majora. Po zakończeniu I wojny światowej powrócił do Wiednia, gdzie w 1921 roku uhonorowany wysokimi odznaczeniami w stopniu podpułkownika został przeniesiony do rezerwy. Po aneksji Austrii, prześladowany przez nazistów za pochodzenie, został zmuszony do zamieszkania w dzielnicach żydowskich Wiednia. Prześladowany, we wrześniu 1942 roku popełnił samobójstwo.

 Ur.1871 Morawy (Prossnitz) - Zm.1942 r Wiedeń 

 

Hans Hauptmann

Austriak, z wykształcenia kupiec, absolwent Akademii Handlowej. Do wojska wstąpił w roku 1884, jednak w trzy lata później przeniesiono go do rezerwyw stopniu starszego strzelca. W roku 1915 w randze kapitana został powołany do służby czynnej i w 1916 roku pojawił się w Krakowie, gdzie pełnił służbę w Oddziale Grobów Wojennych do 1918 roku. Jest autorem ok. 200 inskrypcji nagrobnych. Borch określił go jako "znakomitego literata, wymagającego wobec podwładnych, sprawiedliwego i życzliwego". Powojenne losy Hansa Hauptmanna nie są znane jak również jego data śmierci.

Ur.1885 - Data śmierci nieznana

Dušan Jurkovic

Wybitny słowacki architekt, urodził się w 1886 roku w Tura Luka. Absolwent Wiedeńskiej Kunstgewerbeschule. Budowniczy, działacz kulturalny i społeczny. Na początku 1915 roku został powołany jako "ochotnik pospolitego ruszenia" i skierowany do Oddziału Grobów Wojennych, w którym pełnił funkcję kierownika artystycznego I Okręgu cmentarnego "Nowy Źmigród". W czasie pełnienia funkcji kierownika zaprojektował i zrealizował około 35 cmentarzy. Postać niekonwencjonalna i najbardziej znana w środowisku artystycznym Oddziału Grobów Wojennych za najbardziej udane kompozycyjnie i krajoznawczo rozwiązania projektowe cmentarzy w Galicji Zachodniej. Oprócz projektów kompozycyjno - przestrzennych, projektował także elementy składowe nekropolii, a także detale wystroju (kilkanaście wersji drewnianych krzyży nagrobnych oraz duże krzyże kamienne centralne, pojedyńcze i w zespołach), które wykorzystano również w innych okręgach. Zaprojektowane krzyże wykonywane były głównie w materiale drewnianym, kamiennym oraz żeliwnym z palmetową dekoracją. Inspiracja słowackiego architekta wywodziła się głównie z budownictwa regionalnego oraz z niespotykanego wyczucia nastroju krajobrazu beskidzkiego. Oprócz projektów cmentarzy Dusan Jurkovic znany jest również z innych projektów takich jak:
• domu Regionalnego w Skalicy (1905 r),
• pomnika nagrobnego Josefa Milislava Hurbana,
• pomnika Słowackiego Powstania Narodowego, wybudowanego w 1949 roku, przypominającego swym wyglądem niektóre kamienne cmentarze Jurkovica,
• rekonstrukcji kasztelu z przełomu XVI i XVII w. w Spiskim Szczawniku,
• opracowanym w 1933 roku lecz niezrealizowanym projekcie stacji koleji liniowej w Łomnicy Tatrzańskiej.
Do końca swych dni brał udział w życiu zawodowym oraz twórczym. Zmarł w 1947 roku.

Ur.1868 Tura Luka - Zm.1947 r.

 

Alfons Karpiński

Malarz, urodził się w 1875 roku w Rozwadowie. Na przełomie lat 1891-1899 studiował w Krakowie u W.Łuszczkiewicza i L.Wyczółkowskiego. Od 1903 roku uczył się u Antona Azbego w Monachium, a rok później kształcił się u Kazimierza Pochwalskiego w Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu. W czasie I wojny światowej służył w armii austriacko-węgierskiej, na froncie spędził kilka tygodni, resztę służby odbył poza frontem. Został ranny pod Kraśnikiem, po rekonwalenstencji oddelegowany został do kwatery prasowej z zadaniem rysowania widoków zniszczeń wojennych. Przebywał w Krakowie cały czas współpracując z KGA. Był jurorem w Komisji Konkursowej zatwierdzającym projekty cmentarzy. Namalował również kilka obrazów przedstawiających wojenne mogiły. W latach 1911-1918 był członkiem zarządu Towarzystwa Przyjaciół Pięknych. Zmarł w 1961 roku w Krakowie.

Ur.1875 Rozwadów - Zm.1961 r Kraków

Adolf Kašpar

Urodził się w 1877 roku na Morawach. Czech, grafik i malarz, w latach 1899-1904 studiował na Akademii Sztuk Pięknych w Pradze. Był ilustratorem książek, do dnia dzisiejszego uważa się go za pioniera w tej dziedzinie. Stworzył ilustracje m.in. do "Pani Twardowskiej" Mickiewicza. Od kwietnia 1916 roku przebywał w Krakowie, gdzie wcielono go do malarzy KGA. Zaprzyjaźnił się z Dušanem Jurkovicem, razem z nim odbywał podróże w I Okręgu Cmentarnego Żmigród. którymi kierował słowacki architekt. Rysował widoki cmentarzy i okolic Żmigrodu, Woli Cieklińskiej, Magury. Namalował dwa niezrealizowane projekty Jurkovica w Grabiu i Desznicy. Miał również swój udział w dekoracji cmentarzy, malując na szkle obraz Matki Boskiej Częstochowskiej, który zdobił kaplicę na cmentarzu na przełęczy Małastowskiej. W 1917 roku wyjechał do Ołomuńca, gdzie brał udział w restauracji kościoła Jezuitów, stamtąd powrócił do pracy w KGA. Zmarł w 1934 roku w Żelaznej Rudzie.

Ur.1877 Morawy - Zm.1934 r Żelazna Ruda

 

Wojciech Kossak

Syn Juliusza Kossaka. Znany w historii polskiego malarstwa jako główny twórca panoram "Racławice" i "Przejście przez Berezynę" oraz wielu scen batalistycznych, rodzajowych i portretów. W swej twórczości reprezentował malarstwo tradycyjne. Studia swe rozpoczął u W.Łuszczkiewicza od 1871 do 1873 roku, a następnie wyjechał do Monachium gdzie rozpoczął studiować w tamtejszej Akademii u Alexandra Strahuber i Alexandra Wagnera. W 1908 roku wspólnie z malarzem Julianem Kowalskim zorganizował w Krakowie grupę artystyczną "Zero" jako odpowiedź na nowe prądy w sztuce. Na przełomie lat 1915-1919 kierował pracownią malarstwa batalistycznego w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie. W czasie I wojny światowej służył w armii austriackiej w stopniu rotmistrza ułanów obrony krajowej i współpracował z Oddziałem Grobów Wojennych. Projektował pocztówki propagandowe, m.in. z wizerunkiem generała Brandera v.Wolfzahn, a także namalował kilkanaście akwarel z widokami cmentarzy Galicji Zachodniej. Uczestniczył w komisji oceniającej projekty cmentarzy, współdziałał z innymi polskimi artystami związanymi z projektowaniem cmentarzy wojennych m.in. Stanisławem Żarneckim i Januszem Szczepkowskim. Po I wojnie światowej w 1920 roku został członkiem Stowarzyszenia Sztuki "Pro Arte" w Warszawie o tendencjach zachowawczych, związanego z "Zachętą".

Ur.1856 Paryż - Zm.1942 r Kraków

 

Emil Ladewig

Urodził się w 1884 roku we Wiedniu, z wykształcenia był architektem i inżynierem budowlanym. Od 1905 do 1908 roku współpracownik nadwornego budowniczego Hansa Gerla, a od roku 1910 do 1938 był urzędnikiem Bundes Denkmal Amt w Wiedniu. Specjalizował się w projektowaniu pomników. Powołany do służby w roku 1904. Z chwilą rozpoczęcia działań wojennych jako podporucznik rezerwy został wcielony do sztabu Generalnego Gubernatora Serbii, a następnie do Krakowskiego KGA. Współpracował z projektantami cmentarzy w Okręgach Cmentarnych Gorlice, Dąbrowa Tarnowska i Limanowa. W latach 1930 - 32 był m.in. kierownikiem przebudowy zamku zakonu krzyżackiego w Gumpoldkirchen. Zmarł w 1957 roku w Wiedniu.

 Ur.1884 Wiedeń - Zm.1957 r Wiedeń 

 

Gustav Ludwig

Studiował w Brnie i w Nowym Jorku. Kierownik artystyczny X Okręgu Cmentarnego Limanowa. Autor rozległych założeń cmentarnych na wzgórzu Jabłoniec nad Limanową i cmentarza stylizowaną ludową kaplicą w Kamionce Małej - Orłówce. Był twórca wielu typów żeliwnych krzyży, wykorzystanych w większości okręgów cmentarnych.

 Ur.1876 Brno - Zm.1952 r Monachium 

Hans Mayr

Był porucznikiem pospolitego ruszenia. Zasłyną jako architekt i inżynier budowlany. Studiował w Wiedniu, uczeń Otto Wagnera. Przed I wojną światową razem z Teodorem Mayerem prowadził firmę architektoniczną w Bielsku (Bielitz). Posiadał doświadczenie w projektowaniu, był bowiem autorem bielskiego cmentarza ewangeickiego. Był również twórcą projektu zespołu budynków, pasażu Komunalnej Kasy Oszczędności w Bielsku. W obydwu projektach zastosował elementy które w późniejszym czasie rozwinięte i w ulepszonej formie pojawiły się na galicyjskich cmentarzach.W KGA powierzono mu III Okręg Cmentarny Gorlice, również był autorem większości cmentarzy w XI Okręgu Cmentarnym Kraków.

Ur.5 września 1877 Wiedeń - Zm.1 grudnia 1918 Wiedeń

Franz Poledne

W latach 1888 - 1893 pracował w atelier malarza teatralnego Hermana Burgharta, międzyczasie uczęszczał do szkoły rysunku graficznego w Wiedniu. Do roku 1900 stworzył dla klientów 500 rysunków architektury oraz krajobrazów. Poledne był również ilustratorem czasopism i magazynów. Podczas pobytu w Krakowie namalował serię akwarel z widokami Krakowa, wydawanych jako karty pocztowe przez "Krakauer Zeitung", z których dochód przeznaczono na budowę cmentarzy.

  Ur.1873 Wiedeń - Zm.1932 r Klosterneuburg

Gustav Rosmann

Studiował w Wiedniu u Otto Wagnera. Był kierownikiem artystycznym V Okręgu Cmentarnego Pilzno, którą tą funkcję sprawował do 1 czerwca 1917 roku. Niektóre z zaprojektowanych przez niego cmentarzy powstały przy współpracy z Michaelem Matscheko von Glassnerem. Projekty Rosmanna powstawały też w innych okręgach cmentarnych. Inne budowle zaprojektowane przez niego w czasie służby w KGA to kaplica na cmentarzu garnizonowym w Ołomuńcu oraz budowla przypominająca minaret w muzułmańskiej części cmentarza.

Data urodzin i śmierci nieznana

Heinrich Karl Scholz

Był rzeźbiarzem, w okresie 1900 do 1909 studiował w państwowej szkole zawodowej w Reichbergu (Liberec) a następnie naukę kontynuował w wiedeńskiej Akademii Sztuk Pięknych. W tym czasie zaczął odnosić swoje pierwsze sukcesy - stworzył kamienną statuetkę Madonny na fronton nowego kościoła w Raspenau, rzeżbę Waltera z Vogelweide w Dux. Wielokrotnie był nagradzany za swoje osiągnięcia m.in. dwoma złotymi medalami Fügera i nagrodą Gundela. W latach 1909 - 1912 otrzymał stypendium od cesarza Franciszka Józefa. W okresie 1915 - 18 projektował cmentarze w IV Okręgu Cmentarnym Tarnów. Był twórcą wszechstronnie utalentowanym, tworzył rzeźby drewniane i kamienne. Dzięki jego umiejętnościom powstała największa liczba rzeźb i płaskorzeźb oraz reliefów w okręgu tarnowskim. Po zakończeniu działań wojennych przeniósł się do Wiednia, gdzie zajął się projektowaniem pomników, statuetek i medalionów. 

Ur. 1880 Raspenava - Zm.1937 Wiedeń

Jan Szczepkowski / Johann Ritter von Szczepkowski

W dokumentacji KGA figuruje pod nazwiskiem Johann Ritter von Szczepkowski, architekt. Naprawdę był rzeźbiarzem, absolwentem Szkoły Przemysłu Drzewnego w Zakopanym, a następnie Wydziału Rzeźby krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych. Pobierał choć krótko naukę w Paryżu u Emila Bourdella i Augusta Rodina. Przed wojną był działaczem w ugrupowaniu "Sztuka" i Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana, a po wojnie Stowarzyszenia "Rym". Do wojska austriackiego powołany został pod koniec lipca 1914 roku. Brał udział w walkach na froncie do maja 1915 roku, gdy został ciężko ranny. Odznaczony Krzyżem Walecznych, awansował do stopnia porucznika oraz został kierownikiem artystycznym IV Okręgu Cmentarnego w Łużna.

Ur.1878 Stanisławów - Zm.1964 Warszawa 

Henryk Uziembło

Student wiedeńskiej Kunstgewerbeschule, a następnie w latach 1902 - 1904 absolwent krakowskiej ASP u Teodora Axentowicza i Stanisława Wyspiańskiego. Swoje wykształcenie uzupełniał we Francji oraz w Wielkiej Brytani. Przed wstąpieniem do KGA wykonał polichromię w kapitulażu na Wawelu, był również autorem wielu witraży, mozaik, projektów dekoracyjnych. Wojna zaskoczyła go we Lwowie. Zgłosił się do służby wojskowej jako ochotnik, którą pełnił do maja 1915 roku. W tym czasie nie malował. Dopiero piorunujące wydarzenia wypadków majowych, ich gwałtowne tempo i kalejdoskop wydarzeń był tym wstrząsem moralnym, który obudził w nim na nowo malarza. Wykorzystując każdą chwilę wolną z zapałem malował wypadki wojenne.(Wilhelm Minarski. Henryk Uziembło "Współczesne Malarstwo Polskie" Kraków 1916)

Ur. 1879 Myślachowice - Zm. 1949 Kraków

Siegfreid Heller

Niemiecki porucznik w stanie spoczynku, Komendant VI Okręgu tarnowskiego jak i projektant kilku cmentarzy w rejonie Siemiechowa, Pleśnej i Szczepanowic. Jego proste projekty cechują się bardzo dobrym skomponowaniem z krajobrazem.


Ur. 1880 r - Zm. 1957

Johann Jãger

Niemiecki porucznik w stanie spoczynku, z wykształcenia inżynier budowlany. W kadrze Oddziału Grobów Wojennych wymieniony w grupie rzeźbiarzy. Był kierownikiem artystycznym II Okręgu jasielskiego od 25 lipca 1917 roku. Autor prawie wszystkich cmentarzy w podległym mu Okręgu. Jego dzieła nie należą do najlepszych osiągnięć twórczych i przez innych autorów są określane jako "typowo niemieckie", z tego względu są przeciwieństwem twórczości działającego w I Okręgu Dusana Jurkovica. Jest również autorem projektów małych drewnianych krzyży na kolumnowych cokołach wzorowanych na nagrobkach cmentarzy rumuńskich w Karpatach.

 

Michael Matscheko Ritter von Glasner

Austriacki rzeżbiarz powołany do wojska jako podoficer prowiantowy. Został przeniesiony do Oddziałów Grobów Wojennych i skierowany do Okręgu V "Pilzno", gdzie współpracował z kierownikiem artystycznym tego okręgu Gustawem Rosmannem. Zaprojektował i zrealizował kilka cmentarzy w rejonie Brzostka - nr: 217 w Januszkowicach, nr 218 w Bukowej wraz z ciekawą kapliczką-latarnią.

 

Franz Mazura

Austriak pochodzenia polskiego, podporucznik w stani spoczynku. Do 1 marca 1917 roku pracował jako jeden z rzeźbiarzy w Oddziale Grobów Wojennych, gdzie zaprojektował kilka typów steli nagrobnych. Zaprojektował monumentalną rzeźbę "rycerza pancernego" na cmentarzu nr 350 w Nowym Sączu.

 

Robert Motka

Austriacki architekt, porucznik w stanie spoczynku. Początkowo został przydzielony do III Okręgu cmentarnego, gdzie w miesiąc po bitwie pod Gorlicami, w czerwcu 1915 roku przygotował projekt prowizorycznego cmentarza na Boczniowej Górze (obecnie cmentarna) przed uroczystościami Święta Zmarłych roku 1915. W styczniu 1916 roku został przeniesiony do Okręgu VIII brzeskiego, gdzie działał jako kierownik artystyczny i główny projektant do 26 kwietnia 1917 roku. Jest autorem wielu niezrealizowanych projektów takich jak: pomnik bitwy pod Gorlicami tzw. Siegesdenkmal - Ehrenhalle czy kaplicy memoratywnej na cześć przełamania obrony rosyjskiej na linii dolnego biegu Dunajca w maju 1915 roku, o nieznanej lokalizacji.

 

Anton Müller

Niemiecki sierżant saperów, budowniczy. Początkowo działał w Okręgu IV, gdzie zaprojektował kilka cmentarzy m.in. nr: 116 w Staszkówce, nr: 125 w Zagórzanach. Z początkiem 1917 r. przeniesiony został do Okręgu VI Tarnów.

 

Karl Schölich

Niemiecki kapitan w stanie spoczynku. Od 13 stycznia 1916 roku komendant Okręgu VIII Brzeskiego. Wygrał konkurs na zaprojektowanie reprezentacyjnego cmentarza nr: 314 w Okręgu IX "Bochnia".

 

Franz Stark (vel Starck)

Austriacki architekt, porucznik w stanie spoczynku. Kierownik artystyczny i główny projektant w Okręgu IX "Bochnia" do 1 stycznia 1918 roku. Projektant kaplicy na cmentarzu nr 310 w Leszczynie oraz kilku wersji krzyży nagrobnych z płaskowników. Większość zaprojektowanych cmentarzy zrealizował w uproszczonej formie, aby uzyskać rezerwy materiałowe na kilka reprezentacyjnych cmentarzy.

 

Johann (Hans) Watzal

Austriacki rzeżbiarz, porucznik w stanie spoczynku. Kierownik artystyczny Okręgu VII "Dąbrowa". Jako projektant działał również w sąsiednim Okręgu VIII "Brzesko" w którym zaprojektował i zrealizował kilka cmentarzy (nr: 254,255 i 259 do 263), zaprojektował również piekne krzyże nagrobne z kutego żelaza, prawie nie spotykane poza VII Okręgiem.