Powierzchnia Małopolski wynosi 15 144 km², obejmuje część Wyżyny Małopolskiej, Podgórza Podkarpackiego, Beskidów Zachodnich, Beskidu Niskiego, Pienin i Tatr. Występuje tutaj bardzo zróżnicowany krajobraz, od doliny Wisły po najwyższe w Polsce góry. Całe województwo (za wyjątkiem Orawy) leży w dorzeczu Wisły. Do głównych rzek leżących na tym obszarze możemy zaliczyć: Wisłę, Skawę, Rabę, Dunajec z Popradem oraz Białą. Województwo posiada 43 naturalne jeziora wysokogórskie w Tatrach oraz kilka zbiorników sztucznych: na Dunajcu (Czorsztyn, Rożnów, Czchów), na Rabie (Dobczyce) i na Ropie (Klimkówka).
Zalesienie wynosi 29 % a największe kompleksy leśne znajdują się w Gorcach, Beskidzie Sądeckim i Żywieckim oraz w Tatrach. Reliktem podkarpackich puszcz jest Puszcza Niepołomicka
Wędrując po Małopolsce znajdziemy również 5 parków narodowych: Babiogórski, Gorczański, Ojcowski, Pieniński i Tatrzański, a także część Magurskiego. Liczne parki krajobrazowe: Popradzki, Bielańsko-Tyniecki, Rudniański, Tenczyński, Dłubiański, Dolinki Krakowskie i część Orlich Gniazd. Na terenie województwa mieszkało tu słowniańskie plemie Wiślan. Od 1038 roku do 1596 Kraków był stolicą Polski. W 1364 roku Kazimierz Wielki założył pierwszy w Polsce Uniwersytet (Akademia Krakowska później Uniwersytet Jagieloński). W latach 1815-1846 Kraków był Wolnym Miastem (Rzeczpospolita Krakowska). W XIX w. rozwinęły się małopolskie uzdrowiska, głównie Krynica i Szczawnica. W okresie autonomii galicyjskiej (1897-1914) Kraków stał się duchową stolicą Polski, w której rozwijało się życie kulturalne oraz naukowe. W 1910 roku odsłonięcie pomnika grunwaldzkiego w Krakowie rozbudziło nastroje patriotyczne w trzech zaborach. W 1914 roku z Krakowa wyruszyły w bój Legiony Piłsudzkiego. Podczas II wojny światowej Kraków był stolicą Generalnej Guberni, a w Oświęcim dzialał największy hitlerowski obóz koncentracyjny. Największym zespołem zabytków jest Kraków, wpisany razem z Wieliczką na listę Światowego Dziedzictwa Kultury UNESCO. Województwo ma charakter przemysłowo-rolniczy. Cechuje się największym w kraju rozdrobnieniem gospodarstw rolnych. Główne ośrodki przemysłowe to : Kraków. Tarnów, Nowy Sącz, Oświęcim, Kęty, Olkusz, Chrzanów, Trzebinia. W Krakowie, naukowym centrum województwa są liczne uczelnie: Uniwersytet Jagielloński, Akademia Górniczo-Hutnicza, Akademia Ekonomiczna, Politechnika Krakowska, Akademia Sztuk Pięknych i wiele innych.

 

 

#Biecz

Miasteczko unikalne pod wzgledem architektonicznym, czesciowo zachowane w oryginalnym sredniowiecznym ksztalcie. Pierwsze zmianki o nim odnajdujemy w katalogu biskupów krakowskich pod rokiem 1023. "Rocznik Swietokrzyski" wspomina o kosciele parafialnym w Bieczu w 1079 r. W XII w. istniala juz kasztelnia biecka. Miasto o bogatej i dramatycznej historii, w czasach swietnosci jedno z najwiekszych w sredniowiecznej Polsce. Jako miasto królewskie wielokrotnie goscilo królów polskich i bylo miejscem waznych historycznych wydarzen. Prawa miejskie otrzymal Biecz w 1257 roku, zas na prawie magdeburskim zostal lokowany w 1363 r. przez Kazimierza Wielkiego. W 1228 roku na zamku bieckim zostal potwierdzony akt sprowadzajacy Krzyzaków do Polski. W Bieczu zastanawial sie Wladyslaw Lokietek nad przeniesieniem stolicy Polski z Krakowa do Biecza. Wielokrotnie przebywal tutaj król Kazimierz Wielki. Czestym gosciem byla takze królowa Jadwiga, która w 1395 r. ufundowala w miescie szpital dla ubogich. Az 16 razy podejmowano w Bieczu Wladyslawa Jagielle. Tu zareczyl sie z Anna Cylejska, wnuczka Kazimierza Wielkiego. W Bieczu przebywali równiez królowie Wladyslaw Warenczyk oraz Jan Kazimierz. Przez wieki Biecz byl straznica poludniowych rubiezy polski, jednym z najlepiej ufortyfikowanych miast, od 2 pol. XIV w. do 1783 r. - stolica powiatu. Miasto posiadalo sad grodzki i ziemski, prawo miecza. To wlasnie w Bieczu sadzono, torturowano i scinano mieczem beskidników - zbójników grabiacych kupców na pograniczu polsko-wegierskim. Dzieki polozeniu na skrzyzowaniu starych szlaków handlowych ze Slaska, poprzez Kraków na Wegry i Rus, tutejsi kupcy prowadzili handel winem, sola, suknem i plótnem. Juz od XIV w. Biecz slynal z rzemiosla, glównie sukiennictwa, w XVI w. posiadal prawo skladu. Na bieckim rynku odbywaly sie trzy doroczne jarmarki oraz cotygodniowy targ. Kwitlo tez zycie umyslowe. W XVI w. na Akademii Krakowskiej studiowalo 119 bieczan. Do najslawniejszych z nich nalezy Marcin Kromer - historyk, geograf, dyplomata, sekretarz królewski i biskup warminski. Dzis Biecz jest miastem zabytków, swiadectwem minionej swietnosci i pomyslonsci jego obywateli. Wiele z nich to zabytki swieckie i sakralne najwyzszej klasy. Nalezy do nich póznogotycki kosciól pw. Bozego Ciala, slynna biecka fara, niegdys kolegiata. Wyposazenie wnetrz stanowia gotyckie, renesansowe i barokowe obiekty - chrzcielnica z 1459 r., gotyckie i renesansowe stalle, muzyczny pulpit z 1616 roku oraz obraz "Zdjecie z Krzyza" z pol. XVI w. Jeden z najcenniejszych zabytków malarstwa sakralnego renesansu wloskiego. Nad miastem góruje wieza ratuszowa z XIV w. z barokowym helmem i tarcza zegarowa z tamtego okresu. W podziemiach wiezy znajduja sie lochy dla skazanców oraz izba tortur. Pozostaly w Bieczu resztki sredniowiecznych murów obronnych, baszty, gotycki szpital oraz tzw. gród - rezydencja starostów bieckich i sadu grodzkiego. W latach 1667-76 urzedy te piastowal Waclaw Potocki, najwybitniejszy poeta polski epoki baroku. Bogata historia miasta ilustruje muzeum bieckie mieszczace sie w XVI-wiecznej kamienicy, zwanej Domem Kromera oraz w tzw. Domu z Baszta - kamieniczce Barianów-Rokickich z XVI w., gdzie umieszczono eksponaty obrazujace historie aptekarstwa, a w przylegajacej baszcie prezentowana jest ekspozycja bieckiego rzemiosla. Ma tez Biecz swoja legende o zalozycielu miasteczka, zbóju Beczu. Te kleczde przypomina Dom Becza - piekna XVI-wieczna kamieniczka mieszczanskiej rodziny Chodorów, z obszerna sienia zajezdna oraz stylowa kawiarnia "U Becza". Najnowsza historia Biecza ilustruja trzy przyfrontowe cmentarze wojenne z czasów operacji Gorlickiej oraz zupelnie wspólczesna zabudowa pólnocnej czesci rynku ( efekt licznych pozarów trawiacych to miasteczko w XVIII i XIX wieku.)

  • 1
  • 11
  • 2
  • 22
  • 3
  • 33
  • 4
  • 44
  • 5
  • 55
  • 6

 

#Pustelnia w Grodzisku

Jeden z najciekawszych zespolów architektoniczno - Krajobrazowych drugiej polowy XVII wieku, swa historia siegajacy sredniowiecza. Juz pod koniec lat dwudziestych XIII stulecia, na wznioslej skale jurajskiej wzniesiono warowny gród. Zostal on zniszczony przez Konrada Mazowieckiego w czasie walk, o tron krakowski. W 1257 r., do zrujnowanego grodu przybyly siostry klaryski. Powstal klasztor, który funkcjonowal do poczatku XIV w. Tutaj zyla i umarla w 1268 roku w opinii swietosci Bl. Salomea Piastówna - córka Leszka Bialego, wdowa po Kolomanie królu halickim. W roku 1642 biskup krakowski Mikolaj Oborski poswiecil w Grodzisku nowa kaplice p.w. Wniebowziecia NMP. Natomiast w drugiej polowie XVII w. ks. Sebastian Piskorski, profesor i rektor Akademii Krakowskiej, zrealizowal niezwykle interesujace barokowe zalozenie architektoniczne. Jest ono bogate w tresci ideowe; chwala Najswietszej Maryi Panny i jej wiernej sluzebnicy Salomei oraz podkreslenie wartosci modlitwy i pokuty jako drogi czlowieka do Boga. W jedna spójna calosc lacza sie tutaj i zachwycaja przyroda oraz architektura. Dzis po wiekach fascynujacej historii Pustelnia Bl.Salomei nalezy do Diecezji Kieleckiej. Jest to punkt postoju na szlaku Orlich Gniazd i miejsce, w którym ludzie - glównie mlodzi - poszukuja kontaktu z Bogiem. Wspaniale barokowe zalozenie, zwane Pustelnia Blogoslawionej Salomei w Grodzisku, jest zapewne najoryginalniejszym z zespolów architektoniczno - krajobrazowych drugiej polowy XVII w. w naszym kraju. Historia zaczyna sie jednak juz w epoce wczesnego sredniowiecza. Okolo 1228 roku na wynioslej skale jurajskiej dominujacej nad dolina Pradnika ksiaze Henryk Brodaty - wladajacy Slaskiem, a dazacy do zjednocznia rozbitego na dzielnice Królestwa Polskiego - wzniósl warowny gród, od którego bierze sie nazwa miejsca: Grodzisko. Gród ten zostal zniszczony przez Konrada Mazowieckiego w czasie walk o tron krakowski. Zrujnowane Grodzisko przeszlo w 1257 r., w rece Klarysek, przeniesionych tu z Zawiechostu nad Wisla, ze wzgledu na niebezpieczenstwo najazdów litewskich i tatarskich. Jedna z sióstr byla ksiezna Salomea, siostra Boleslawa Wstydliwego, wdowa po Kolomanie królu halickim, z w wegierskiego rodu Arpadów. Przeniesienie klasztoru potwierdzil papiez Aleksander IV, w którego bulli, pojawia sie po raz pierwszy lacinska nazwa miejsca: Lapis Sanctae Mariae (Skala Swietej Marii) oraz wzmianka o odpustach dla odwiedzajacych kosciól pod wezwaniem Swietej. W dokumentach wspomniana tez byla kaplica p.w.Sw.Marii Magdaleny w tutejszym klasztorze. 17 listopada 1268 r., w Grodzisku zmarla in odore sanctitatis (w opinii swietosci) ksiezna Salomea. W nastepnym roku jej doczesne szczatki przeniesiono do Krakowa i pochowano w Kosciele Braci Franciszkanów. W kilkadziesiat lat pozniej do Krakowa przeniosly sie równiez Klaryski, które osiadly przy kosciele sw.Andrzeja. Grodzisko pozostawalo nadal w ich rekach, ale opustoszalo na okres trzech z góra stuleci. Wzrost zainteresowania osoba ksieznej Salomei, a przy okazji takze Grodziskiem, nastepuje w epoce kontrreformacji, od lat dwudziestych XVIIw., wraz z rozpoczynajacym sie procesie beatyfikacyjnym królowej haliskiej. W tym czasie w Grodzisku postawiono kaplice, jako wotum za ocalenie miasta Skaly od zarazy. W roku 1642 biskup pomocniczy krakowski Mikolaj Oborski poswieca w Grodzisku nowa kaplice p.w. Wzniebowziecia N.P.Marii. Ufundowaly ja krakowskie Klaryski, przede wszystkim zas ówczesna ksieni Eufrozyna Sieniawska. W drugiej polowie XVII stulecia miejsce to sluzylo jako pustelnia: zamieszkiwal tam - do swojej smierci w r.1674 - obozny polny koronny - Aleksander Soboniewski. W r.1676 miejscem tym zainteresowal sie spowiednik Klarysek krakowskich i ich opiekun, wybitny krakowski duchowny, ks. Sebastian Piskorski, poeta polsko i lacinskojezyczny, pisarz, teolog, absolwent rzymskiego Uniwersytetu Sapienza, profesor oraz rektor Akademii Krakowskiej, dzisiejszego Uniwersytetu Jagiellonskiego, jak równiez wychowawca synów Jana III Sobieskiego. Czlowiek ten powaznie i gleboko interesowal sie sztuka, a jego najwiekszym dokonaniem jako mecenasa, bylo wzniesienie i ozdobienie kolegiaty akademickiej Sw. Anny w Krakowie - znamienitego dziela sztuki dojrzalego baroku w tym miescie. W ciagu blisko trzydziestu lat ks. Piskorski wzniósl w Grodzisku, za pieniadze Klarysek i wlasne, niezwykle interesujace zalozenie architetktoniczno - krajobrazowe, zrealizowane w mysl zlozonego programu ideowego, jaki w tym celu opracowal. Autorem wiekszosci zachowanych tam rzezb, byl krakowski kamieniarz, rzezbiarz i przedsiebiorca - Kazimierz Kaliski, wspólpracujacy z ks. Piskorskim i z Baltazarem Fontana, w dekoracji kosciola Sw. Anny. Tak wiec wspólnym dzielem teologa ks. profesora Sebastiana Piskorskiego i rzezbiarza Kazimierza Kaliskiego jest Pustelnia Blogoslawionej Salomei: wartosciowa kompozycja sakralna. Pustelnia w Grodzisku sklada sie z trzech zasadniczych trzonów, zestawionych w miejscu o naturalnej dramaturgii i wyjatkowym pieknie. W jedna spójna calosc laczy sie tutaj zachwycajaca przyroda. Pierwszym z elementów jest zespól otoczony kamiennym murem cmentarnym a w nim: kosciól Wniebowziecia Marii z plastycznym Ogrójcem, wysoka Kolumna Blogoslawionej Salomei i tzw. Dom kapelana Mur posiada trzy bramy , w tym dwie na jednej wspólnej osi. Na niej od poludnia, juz poza murem znajdowala sie tzw. Tecza: sztuczna skala z niezachowana figura Chrystusa biczowanego. Mur zas zdobia pelno plastyczne rzezby z przedstawieniami osób zwiazanych z ksiezna Salomea i z Grodziskiem . Sa to: jej brat Boleslaw Wstydliwy , i bratowa - Kunegunda - sw. Kinga, maz Salomei - król halicki Koloman, polegly w bitwie z Tatarami oraz sw. Jadwiga Slaska i jej maz ksiaze Henryk Brodaty. Byly to trzy zyjace w XII wieku pary malzenskie - swietlany wzór dla chrzescijanskich malzonków wielu nastepujacych stuleci. Warto dodac, ze figura ksiecia Henryka jest znacznie starsza od pozostalych i reprezentuje wyzsza klase artystyczna. Wykonana zostala w roku 1528 w warsztacie Bartlomieja Berrecciego, z przeznaczeniem do Kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu, jako przedstawienie biblijne Króla Dawida (miala ona stac na zewnatrz, wraz z zaginiona figura Judyty). Jest to wiec cenne dzielo wloskiego renesansu w jego krakowskiej odmianie, obecnie oryginal znajduje sie w Muzeum Wawelskim w Krakowie. Na kolumnie i pod wspomnianymi figurami widac zegary sloneczne. Na czlon drugi zalozenia skladaja sie trzy sztuczne groty - kaplice, mieszczace sie w jednym budynku: Jaskinia sw. Marii Magdaleny, Pusty grób i Jaskinia sw. Jana Chrzciciela. Przed budynkiem, posród niewielkiego dziedzinca, kiedys obwiedzionego murem (rozebranym w 1910r.), widnieje okazaly monument , a mianowice slón ze strzelistym obeliskiem na grzbiecie. Jest to - czytelny dla ludzi czasów kontrreformacji, ujety w kategoriach symbolicznych - pomników cnót Marii - Niepokalanie Poczetej Matki Bozej, królowej nieba i ziemi. Trzecim trzonem zalozenia jest polozony nizej maly taras, na którym stoi domek bedacy swego rodzaju rekonstrukcja pustelni ksieznej Salomei. Pustelnia ta przedstawiona zostala jako miejsce spotkania ludzkiej duszy z Bogiem. Schodzi sie tam po szerokich, miekko poprowadzonych schodach, nazwanych przez ks. Piskorskiego stopniami rózancowymi. Grodzisko kolo Skaly - zapomniane jakby w czasach oswiecenia - stalo sie przedmiotem zainteresowania krakowian oraz turystów z blizszych i dalszych stron w epoce romantyzmu, a szczególnie za czasów Rzeczypospolitej Krakowskiej (1815 - 46). Odwiedzano je wówczas, wraz z cala malownicza i tajemnicza Dolina Pradnika, stanowiaca kwintesencje rodzimego pejzazu, a zarazem zbiór cennych pamiatek historycznych po utraconej Ojczyznie. Barokowa Pustelnia Blogoslawionej Salomeii w Grodzisku przetrwala i czasy zapomnienia i okresowe "najazdy" turystów. Dzis, po wiekach fascynujacej historii, miejsce nalezace do Diecezji Kieleckiej, stanowi zarówno punkt docelowy licznych wycieczek, jak i miejsce, w którym ludzie - glównie mlodzi - poszukuja kontaktu z Bogiem - prawdziwym twórca wszelkiego piekna, jak i wewnetrznej harmonii, której wzorem moze byc i natura i sztuka. Grodzisko wita przybywajacych tutaj bardzo zachowanymi walami kamienno - glinianymi o pólkolistym ksztalcie z sucha juz dzis fosa oraz duzymi fragmentami starych zamkowych murów. Trwa tez zapoczatkowany przed kilku laty proces przywracania zalozeniu jego dawnej czytelnosci oraz estetycznych i artystycznych walorów. Proces ten powinien byc kontynuowany i godzien jest wszech miar poparcia.

  • 1
  • 10
  • 11
  • 14
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
  • 6
  • 7
  • 8
  • 9

 

#Pustynia Błędowska

Pustynia Bledowska zwana tez ''Polska Sahara'' jest najwiekszym w Polsce a zarazem najwiekszym w Europie obszarem wystepowania piasków sródladowych, pochodzenia fluwioglacjalnego. Popularyzatorsko uwazana za '' jedyna naturalna pustynie w Europie. Pustynia zajmuje obszar okolo 32 km² lezacy na pograniczu Wyzyny Slaskiej i Wyzyny Olkuskiej. Graniczy bezposrednio z Górnoslaskim Okregiem Przemyslowym. Rozciaga sie od dzielnicy Dabrowy Górniczej - Bledowa na zachodzie do gminy Klucze na wschodzie. Granica pólnocna pustyni jest wies Chechlo, a na poludniu graniczy z duzym obszarem lesnym. Dlugosc pustyni wynosi okolo 10 km, a szerokosc do 4 km. Przez pustynie przeplywa rzeka Biala Przemsza. Pustynia Bledowska podzielona jest na dwie nierówne czesci: mniejsza, pólnocna i wieksza poludniowa. Obie sa odzielone gleboka dolina Bialej Przemszy - ''Oaza Pustyni." Wiatr jest tu czynnikiem tworzacym "pustynny charakter". Tworzy róznorakie wydmy, waly brzezne. Warunki bytowania dla roslin sa tu trudne. Czesci pustyni róznia sie miedzy soba nie tylko wielkoscia. Pólnocna czesc jest terenem bardziej monotonnym, o deflacyjnym typie rzezby. Wiatr wywial ze znacznych obszarów tej powierzchni wielkie masy materialu piaszczystego. Utwory te zostaly nastepnie osadzone w innym miejscu, glównie we fragmencie wschodnim. W przeciwienstwie do czesci pólnocnej, czesc poludniowa odznacza sie bardziej urozmaiconym i deflacyjnym typem rzezby. Istnieje tu wiele form wypuklych. Na pierwszy rzut oka krajobraz pustyni wydaje sie dosc monotonny. Bez watpienia urozmaicenie wprowadzaja tu stosunkowo niewielkie formy wydmowe oraz urokliwa dolina Bialej Przemszy, która w porównaniu z okolica posiada bogactwo flory i fauny. Piaszczyste tereny pustyni naleza do unikatowych w naszym kraju. Podobno jeszcze na poczatku wieku XX mozna bylo zaobserwowac zjawiska mirazy. Srednia glebokosc piasków wynosi 17 - 20m. Piasek tworza drobne ziarna kwarcowe; czesto trafiaja sie w nim okruchy skal wapiennych i wypreparowane skamienialosci jurajskie (gabki, ramienionogi, malze). Liczne sa takze okruchy innych skal. Najczesciej sa one przez piasek oszlifowane do polysku. Do atrakcji naleza tzw. fulguryty, czyli grudki mineralów powstale wskutek stopienia piasku przez pioruny. Dzisiaj zostalo tylko 32km² obszaru pustyni z czego okolo jedna trzecia to piaski. Ich powierzchnia zmniejsza sie sukcesywnie, poniewaz pustynia zarasta zasadzona na przelomie lat 50 i 60 wierzba kaspijska.

Teren Pustyni Bledowskiej byl takze wykorzystywany jako poligon wojskowy. W czasie I Wojny Swiatowej cwiczyl tu batalion uzupelniajacy piechoty legionowej z Czestochowy. Stacjonujac w Chechle od 11 do 15 listopada 1914 roku, przez trzy dni cwiczyl intesywne ostre strzelania. Byly to jedyne cwiczenia calego batalionu przed bitwa pod Krzywoplotami. W okresie miedzywojennym pustynie wykorzystywala do cwiczen piechota i artyleria armii Kraków oraz lotnicy z 2 pulku lotniczego z Krakowa. Hitlerowcy przeksztalcili cala pustynie w doswiadczalny poligon lotniczy bazy Udetfeld pod Siewierzem. Luftwaffe wypróbowywala tu rózne rodzaje broni m.in. wojenne pociski latajace (v1), pociski rakietowe (WGR), bomby kasetowe itp. Z tego okresu, na poludniowej czesci pustyni, mozna zobaczyc zelbetowy schron obserwacyjny oraz murowany schron na Dabrówce. Baza na Czubatce zostala wysadzona w powietrze przed ewakuacja zalogi niemieckiej. Takze po wyzwoleniu pustynia wykorszystywana jest przez wojsko juz od 1946 roku. Pierwsza byla piechota ze srodkami wsparcia, a po wywlaszczeniu w 1948 roku równiez lotnictwo mysliwskie. W tym okresie powstalo stanowisko dowodzenia na Czubatce w Kluczach i schron obserwacyjny nad Biala Przemsza.

Wycieczka na Pustynie Bledowska w 1950 roku. Fot. Z. Twaróg

  • 120
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
  • 6
  • 7
  • 8
  • 9

 

#Puszcza Niepołomicka

- Poszyna

- Cmentarz wojenny na Osikówce

- Cmentarz zydowski w Baczkowie

 

Puszcza Niepolomicka stanowi jedna z wiekszych atrakcji turystycznych powiatu bochenskiego, dla samego Krakowa, równiez jest miejscem letniego wypoczynku i weekendowych wypadów na lono natury. Dzis obszar puszczy obejmuje ok. 115 kilometrów kwadratowych i rozciaga sie od Niepolomic do Bochni i Drwini. Pierwotnie puszcza ta zajmowala caly obszar Kotliny Nadwislanskiej i ciagnela sie az po Sandomierz. Ten zwarty kompleks lesny jest atrakcyjny nie tylko dla milosników wycieczek rowerowych czy mysliwych ale takze dla milosników przyrody (rezerwat zubrów, rzadkie okazy flory i fauny, lesne uroczyska) oraz entuzjastów dlugich spacerów. Sprzyjaja temu liczne dorgi asfaltowe i dukty lesne przecinajace puszcze wzdluz i wszerz. W okolicach stanislawic do puszczy mozna wjechac w Damienicach, Proszówkach, Baczkowie, Mikluszowicach. Oprócz atrakcji przyrodniczych spotkamy tu wiele miejsc o ciekawej historii, siegajacej nieraz wiele stuleci wstecz. Pierwsza informacja o puszczy pochodzi z dokumentu z roku 1242, kiedy to nazywano ja "LAS KLAJ". W 1393r. wystepuje juz pod nazwa "LAS NIEPOLOMICKI", a w 1441 r. uzyto poraz pierwszy nazwy "PUSZCZA NIEPOLOMICKA". Nazwa Niepolomicka pochodzi od staropolskiego slowa ''niepolomny'', co znaczylo cos twardego, niezniszczalnego. Przez caly okres dziejów Polski puszcza byla wlasnoscia panstwa - najpierw królów Polski (XIII - XVIII w.), a po rozbiorach przeszla na wlasnosc skarbu panstwa. Dlugie wieki puszcza byla znakomitym terenem lownym, z którego korzystali królowie polscy. Droga zwana ''Królewska'' udawali sie na polowania w glab puszczy m.in. królowie: Kazimierz Wielki, Wladyslaw Jagiello, Zygmunt Stary, Stefan Batory, August II Sas. Polowano wtedy na gruba zwierzyne: niedzwiedzie, dziki, tury, losie, jelenie, zubry, wilki. Puszcza tez dostarczala drewna, a opieke nad nia sprawowali wyznaczeni przez starostwo niepolomickie lowczy i lesniczy. Niestety w czasie zaborów Austriacy wycieli stary drzewostan, sadzac na to miejsce, szybko rosnacy las sosnowy. Ogromne spustoszenia w drzewostanie poczynili równiez Niemcy, którzy drewno z puszczy wysylali na fronty II wojny swiatowej. Wlasnie okres II wojny swiatowej zaznaczyl sie walka na tych terenach, najpierw zolnierzy wrzesnia 1939 r., a potem oddzialów partyzanckich. Wojna pozostawila tez po sobie mogily zolnierzy polskich oraz zamordowanych zydów z Bochni i Niepolomic.

Puszcza Niepolomicka polozona jest w zachodniej czesci Kotliny Sandomierskiej, ok. 20 km na wschód od Krakowa.

- Poszyna

Legenda mówi, ze nazwa tego miejsca pochodzi od tragicznego wypadku jaki mial miec tu miejsce, w czasie jednego z polowan króla Zygmunta Starego. Król zazyczyl sobie polowania na niedzwiedzia, którego ponoc sprowadzono specjalnie z lasów litewskich. W czasie lowów rozujszony niedzwiedz zaatakowal m.in. królowa Bone, która bedac brzemienna spadla z konia i przedwczesnie urodzila. Dziecko umarlo i zostalo pochowane w kosciele w Niepolomicach. Tak wiec mówiono, ze królowa pojechala do puszczy niejako "po syna", stad dzisiejszna Poszyna. Tak naprawde jednak ta lesna osada istniala juz w 1365 r. - a wiec jeszcze w czasach Kazimierza Wielkiego. Wielki entuzjasta lowów, jakim byl Wladyslaw Jagiello, zlecil w 1394 r. ciesli Krupie budowe palacu (dworu) i stajni dla koni królewskich w posynie. Wkrótce ta lesna osada sie rozbudowala i stanowila kwatere dla królewskich polowan. Oprócz drewnianego dworu, byla tam zagroda i pole, oraz tartak i mlyn na potoku Traczówka. Przez blisko dwa stulecia traczami w Poszynie byla rodzina Bochenków, o czym wspomina jeszcze lustracja królewska z 1736 r. Wg podan, niedaleko Poszyny znajduje sie miejsce zwane "Na Zbóju", gdzie widoczne sa tam slady jak gdyby rowów, obwalowan i kopca. Tradycja przypisuje usypanie ich przez bande zbójecka, która miala napadac i obrabowywac kupców, jadacych sródlesna droga. Obecnie na Poszynie znajduje sie rezerwat zubrów, do którego sprowadzono okazy z Puszczy Bialowiejskiej. Zubry niepolomickie maja tez domieszke krwi kaukaskiej. Niestety, te piekne zwierzeta mozna ogladac tylko za zezwoleniem sluzb lesnych ze specjalnej platformy widokowej.

- Cmentarz wojenny na Osikówce

Niedaleko Poszyny, przy drodze do Stanislawic, polozony jest niewielki cmentarz wojenny, na którym pochowano 52 zolnierzy z 5 Pulku Strzelców Podchalanskich. Zolnierze ci, pod dowództwem kapitana Edwarda Szymanskiego, polegli 10 wrzesnia 1939 r. w zazartej walce z Niemcami. Zolnierze III batalionu 5 pulku strzelców podhalanskich walczyli poczatkowo pod dowództwem mjr. Janusza Rowinskiego i wchodzili w sklad 156 pulku piechoty rezerwy z którym razem wyruszyli na obrone poludniowych rejonów Polski. Po walkach pod Wisniowa i Kasinka Mala pulk zostaje odciety od reszty wojsk i w dniu 6 wrzesnia jego dowódca plk. Walerian Mlyniec podejmuje decyzje o jego podziale na 3 bataliony, które mialy samodzielnie przebijac sie przez linie frontu. Od 6 wrzesnia 1939 roku III batalion wymykal sie Niemcom i maszerowal, by przebic sie linia frontu i polaczyc z walczacymi oddzialami Armii Kraków. 7 wrzesnia batalion na caly dzien wszedl w lasy kolo Cichawki , skad z ciezkich karabinów maszynowych ostrzeliwal niemieckie kolumny pancerne poruszajace sie dolina Stradomki na drodze Lapanów - Kamyk. Rowinski podejmuj decyzje o czesciowej redukcji batalionu i jego przebicu sie do Puszczy Niepolomickiej. Batalion aby uniknac spotkania z wrogiem maszeruje noca, a w dzien odpoczywa ukryty w lasach. Zolnierze sa bardzo zmeczeni i glodni, niektórzy z goraczki i pragnienia pija wode z rowów, co wywoluje biegunki i jeszcze wieksze oslabienie. Switem 9 wrzesnia batalion przeszedl w bród Rabe, miedzy Klajem a Stanislawicami (obok druzki dróznika) wszedl do Puszczy i w rejonie Poszyny stanal na biwak. Wystawiono posterunki ubezpieczajace i patrole, a reszta batalionu ulozyla sie do odpoczynku suszac przemoczone mundury. Biwakujacy oddzial wypatrzyl pracownik tartaku w Klaju (pózniejszy volkdeutsh) Jakub Mattern i doniósl o tym Niemcom. Niemcy wyczerpujaco poinformowani przez zdrajce o miejscu postoju batalionu, lokalizacji, ubezpieczeniu i przejezdnosci dróg lesnych szybko zorganizowali oblawe sciagajac z calej okolicy wszystkie dostepne oddzialy i tworzac grupe, która iloscia zolnierzy kilkakrotnie przewyzszala sily polskiego batalionu. Grupa dowodzil Robert Koch. Nim wróg rozpoczal akcje, wyslal na zwiad 11 - osobowy oddzial konny, który j natknal sie na polski patrol. Wywiazala sie bardzo krótka i intensywna walka w wyniku której zwiad zostal zlikwidowany. Okolo godziny 14 oddzialy wroga podeszly w okolice oddzialów ubezpieczajacych i równoczesnie ze wszystkich stron zaatakowaly je niszczac niektóre, a inne spedzajac z pozycji. Zolnierze wyrwani ze snu naglym atakiem z poczatku wpadli w panike, lecz szybko otrzasneli sie z zaskoczenia i z okrzykiem "hurra" uderzyli na okrazajacych ich Niemców, by wydostac sie z okrazenia. Mimo swej determinacji dzielni podhalanczycy nie mieli zadnych szans w tej walce; na drogach i duktach lesnych staly czolgi i samochody pancerne, których nie bylo czym zniszczyc, caly teren otoczony byl niemieckimi zolnierzami, na kazdej sciezce stal ckm, nad lasem latal samolot, który przekazywal informacje o przebiegu walk i wspieral ogniem walczace oddzialy. Po nieudanym szturmie zolnierze podzielili sie na male grupki i rozproszyli sie po okolicy próbujac tym sposobem przeniknac, badz przebic sie przez pierscien okrazenia. Teraz walka toczyla sie juz w calym lesie, czesto dochodzilo do walki wrecz. Pod wieczór walka ustala i poszczególne oddzialy wroga zaczely wychodzic z lasu co wydawalo sie dziwne - Niemcy nie prowadzili jenców. Nastepnego dnia okrutna prawda wyszla na jaw - niemieccy zolnierze rozwscieczeni poniesionymi staratami ( 50 - 70 poleglych ) nie brali jenców, a rannych zolnierzy polskich dobijali z broni palnej lub zakluwali bagnetami. Wiekszosc (56) jednak zginela i na zawsze spoczela w puszczanskim uroczysku zwanym "Osikówka" ( przy drodze lesnej Stanislawice - Poszyna). Zbiorowy grób otoczony jest lancuszkiem na slupkach, w glebi stoja trzy duze betonowe krzyze. Na najwiekszym umieszczona jest tablica z nawiskami 49 poleglych zolnierzy. Nazwisk 3 zolnierzy nie udalo sie ustalic. Ciala czterech zolnierzy, którzy zostali odnalezieni pozniej, pochowano na cmentarzu w Cikowicach. Jeszcze przez kilka dni puszcza byla otoczona przez Niemców, którzy wylapywali rozproszonych zolnierzy.Czesc zolnierzy wyrwala sie z rak okrazenia i znalazla schronienie u okolicznej ludnosci, wielu zolnierzy przemycili z puszczy pracownicy lesni przebierajac ich w ubrania cywilne, natomiast dowódca batalionu mjr Rowinski znalazl schronienie na plebani w Zabierzowie Bochenskim. Dowódca 156 pprez. mjr Walerian Mlyniec nie doczekawszy sie w Bochni swoich zolnierzy podjal dzialania zmierzajace do ich odnalezienia, próbowal nawet kilka razy przedrzec sie przez linie frontu, lecz bezskutecznie. 8 wrzesnia zrozpaczony po stracie pulku dowódca popelnil samobójstwo. Zolnierze 156 pprez, którym udalo sie przeniknac przez linie frontu dolaczyli glównie do 202 pulku piechoty (ze slawnej 21 dywizji piechoty górskiej), z którym po ciezkich walkach polegli pod Zabiala 16 wrzesnia 1939 roku. Volksdeutch Jakub Mattern zostal skazany za zdrade na kare smierci wyrokiem Sadu Polski Podziemnej i zostal rozstrzelany, przez oddzial egzekucyjny Armii Krajowej w dniu 21 maja 1943 r.

- Cmentarz zydowski w Baczkowie

W lesie na pograniczu Proszówek i Baczkowa znajduja sie mogily okolo 500 Zydów rozstrzelanych przez hitlerowców 25 sierpnia 1942 r. Ich smierc byla wynikiem likwidacji bochenskiego getta w sierpniu tego samego roku. Dwa tysiace osób zdolnych do podrózy zaladowano do wagonów towarowych i wywieziono do obozu w Belzcu. Pozostalych - glównie dzieci, ludzi starych i chorych, zaladowano na ciezarówki i przewieziono do puszczy. Juz kilka dni wczesniej Zydzi pod eskorta Niemców kopali doly - wlasne mogily. Gdy rozpoczynali prace, cyniczni Niemcy kazali im spiewac : Marszalek Smigly - Rydz nie nauczyl nas nic, A Hitler zloty nauczyl nas roboty Po zabraniu ubran i rzeczy nalezacych do Zydów, Niemcy wykonali egzekucje, a serie z karabinów maszynowych dlugo tego dnia slyszeli mieszkancy pobliskich Proszówek. Wg niektórych swiadków, jeszcze przez kilka dni ziemia miala sie ruszac na miejscu kazni. Dzis zbiorowy grób jest ogrodzony metalowym plotem, a w srodku znajduja sie trzy kamienne tablice z napisami polskimi i hebrajskimi. Mogila jest nieco zapomniana i zniszczona, a mozna do niej dotrzec lesna droga od strony Damienic (za szlabanem skrecamy w prawo) lub od Baczkowa (za szlabnem skrecamy w lewo).

  • 1
  • 10
  • 11
  • 12
  • 13
  • 14
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
  • 6
  • 7
  • 8
  • 9

 

#Wysowa Zdrój

Miejscowość położona prawie u źródeł rzeki Ropy, znana z wód mineralnych o znakomitych własnościach leczniczych. Są to szczawy alkaliczno-słono-sodowe i alkaliczno-żelaziste, z dużą ilością chlorku sodu i kwasu węglowego, działające leczniczo na schorzenie przewodu pokarmowego, nerwicę i choroby kobiece. Wysowa założona została aktem królewskim w roku 1359 jako Słotwina i należała do Jana Gładysza. W 1416 r. znana już jako Wysowa była wioską posiadającą prawo składu win. Na lecznicze właściwości wód wysowskich zwrócił uwagę jeden z późniejszych jej właścicieli Maciej Lanckoroński już około 1775 r. Uzdrowiskiem była już w połowie XIX w. i o jej popularności świadczy fakt, że w 1890 roku roczna frekwencja kuracjuszy wynosiła 2 tys. osób. Okres międzywojenny był okresem spadku jej popularności. W 1808 roku wybudowano pierwsze łazienki do kąpania się oraz powstal dom mieszkalny dla kuracjuszy z ośmioma pokojami. Jednak zły dojazd zniechęcał potencjalnych wczasowiczów do odwiedzenia tej miejscowości, dopiero kiedy zmodernizowano drogę od Ropy do Wysowej pod koniec XIX wieku, zwiększyła się ilość gości do 2000 kuracjuszy rocznie, a uzdrowisko nazwano "Meranem galicyjskim". Dopiero w 1959 roku utworzono uzdrowisko Wysowa, budując jednocześnie piękną szosę dojazdową. Dziś w Wysowej, w malowniczo położonych sanatoriach, ośrodku nefrologicznym, domach wczasowych, pensjonatach, zakladzie przyrodoleczniczym kuracjusze leczą choroby układu trawienia, oddechowego i moczowego. W parku zdrojowym, z naturalnych źródeł próbują doskonałych wód mineralnych - głównie szczawiowych. W zakładzie przyrodoleczniczym pobierają zabiegi w zakresie kąpieli, inhalacji i masażu. Chociaż Wysowa - Zdrój nie jest zbyt popularnym uzdrowiskiem w tym rejonie Małopolski, to jednak warto się tam wybrać i odpocząć. Szczególnym walorem tej miejscowości jest oddalenie od ruchliwych tras komunikacyjnych, brak w najbliższym sąsiedztwie zakładów przemysłowych oraz otaczające duże obszary zieleni, sprawiają że to miejsce ma swój urok oraz oryginalny charakter. Zwiedzając Wysową, możemy zobaczyć przepiękną Cerkiew z 1779 roku pod wezwaniem św.Michała, a obok niej rosnącą 400-letnią lipę drobnolistną - pomnik przyrody. Przy drodze w kierunku Huty Wysowskiej wybudowany został w latach 1936 - 39 wg. projektu Zdzisława Mączeńskiego nawiązujący stylem do budownictwa sakralnego Beskidu Niskiego, drewniany kościół pw. NMP. Charakterystycznym znakiem historii w krajobrazie Wysowej są cmentarze wojskowe z okresu I wojny światowej położone na terenach okręgów cmentarnych Źmigród i Limanowa, których kierownikiem był Dusan Jurkovic. Cmentarze te powstały po rozgrywającej się w dniach 2-5 maja 1915 roku największej bitwie na ziemiach polskich tzw. "Bitwie Gorlickiej".

  • 1
  • 10
  • 11
  • 2
  • 22
  • 3
  • 33
  • 44
  • 55
  • 66
  • 77
  • 88
  • 99

 

#Gorlice

Trzydziestotysięczne miasto Ziemi Gorlickiej. Jak podaje w "Kronice" M. Kromer, założone zostało w 1355 roku przez Dersława Karwacjana krakowskiego bankiera i kupca. Wkrótce stało się ośrodkiem kompleksu dóbr zwanego "państwem gorlickim". Powtórnie lokowane na prawie magdeburskim przez króla Władysława Jagiełłę w 1417 roku. Dzięki dogodnemu położeniu - przy trakcie handlowym - Gorlice od XV wieku były znanym ośrodkiem rzemieślniczo-handlowym. Od króla Aleksandra Jagielończyka miasto otrzymało w 1504 roku przywilej na dwa jarmarki rocznie. Słynęło z targów, na które przybywali kupcy z Krakowa, Nowego Sącza, Biecza a nawet węgierskiego wówczas Bardejowa. Handlowano płótnem, skórami, zbożem i winem. W okresie reformacji Gorlice stały się znanym w Rzeczypospolitej ośrodkiem kalwinizmu. Tu właśnie 22 maja 1617 roku, odbyło się głośne w kraju kolokwium trzech wyznań-kalwinów, arian i katolików. W czasach "potopu" szwedzkiego, 2 maja 1657 roku podjazd wojsk księcia Siedmiogrodu Jerzego Rakoczego spalił znaczną część miasta, mordując jego mieszkańców. Dynamiczny rozwój miasta przypada na II połowę XVIII wieku. Gorlice, będące od 1772 r. jednym z miasteczek monarchii austriackiej, stały się znacznym ośrodkiem rzemieślniczo-handlowym. Słyneły z szewstwa, wyrobu płócień i sukna, cotygodniowych targów oraz dwunastu dorocznych jarmarków. W latach 1853-58 w Gorlicach żył i pracował Ignacy Łukasiewicz, aptekarz, wynalazca i konstruktor lampy naftowej. Wynalazek Łukasiewicza oraz odkryte w okolicach miasta obfite złoża ropy naftowej przyczyniły się do powstania przemysły naftowego. Od 1860 roku w wyniku reformy administracyjnej w Gorlicach ulokowano władze powiatowe. Po wybudowaniu w 1883 roku fabryki sprzętu wiertniczego, a w 1885 r. rafinerii nafty, Gorlice stały się ważnym ośrodkiem miejskim i przemysłowym Galicji. Od 1887 do 1893 roku była tu siedziba Krajowego Towarzystwa Naftowego, a w latach 1882-86 ukazywało się pierwsze na świecie pismo naftowców "Górnik". Rozwój miasta przerwał wybuch I wojny światowej. 2 maja 1915 r., rozpoczęła się tutaj wielka ofensywa wojsk państw centralnych przeciwko armii rosyjskiej, utrzymującej front karpacki. W jej wyniku Gorlice uległy całkowitemu zniszczeniu. Dziś ten wojenny dramat przypominają zabytkowe nekropolie żołnierskie licznie rozsiane na całej Ziemi Gorlickiej. Historię bitwy pod Gorlicami poznać można w Muzeum Regionalnym PTTK im.I.Łukasiewicza, które mieści się w zabytkowym domu mieszczańskim, wzniesionym ok.1780 roku przy ul.Wąskiej. Miasto które prawie całkowicie zostało zburzone w 1915 roku nie posiada zbyt wielu zabytków. Na uwagę zasługuję zespół zabytkowych kamieniczek w Rynku, zwłaszcza piękna empirowa elewacja kamienicy Artmińskich z końca XVIII w., przebudowanej w 1837 r. W najstarszej części ratusza miejskiego, pochodzącej z lat 1780-90, wielokrotnie przebudowanego, mieściła się apteka, którą prowadził znany z odkryć nad destylacją ropy naftowej, aptekarz i wynalazca Ignacy Łukasiewicz. Centralne miejsce w panoramie miasta zajmuje neorenesansowy kościół parafialny pod wezwaniem NMP, wybudowany w latach 1875-92 według projektu Mariana Feliksa Pavoniego. Odbudowany po zniszczeniu miasta, posiada niezwykle starannie zagospodarowane otoczenie, a także wspaniałe wnętrze utrzymane w stylu klasycznym włoskiego renesansu. Swoistą metryką miasta jest również usytuowany na stromej skarpie, okazale prezentujący się Dwór Karwacjanów, siedziba założycieli i właścicieli miasta. Budowla w stylu Renesansu wzniesiona została w XV wieku. Wielokrotnie przebudywana i odbudowywana do roku 1915, kiedy prawie całkowicie zburzona w wyniku ostrzału artyleryjskiego, została odbudowana po II wojnie światowej. Gorlice posiadają również, jeden z najstarszych polskich parków miejskich związany z nazwiskiem jego założyciela, Wojciecha Biechońskiego, burmistrza Gorlic, powstańca styczniowego - członka Rządu Narodowego. Unikalnym zabytkiem jest także 200 - letni miejski cmentarz parafialny, świadek tragicznych wydarzeń roku 1915. Na szczycie Góry Cmentarnej przypomina miastu jego zagładę główna nekropolia operacji gorlickiej, cmentarz wojenny nr: 91 , kryjący szczątki ponad 800 poległych żołnierzy.

  • 1
  • 10
  • 11
  • 111
  • 12
  • 2
  • 22
  • 3
  • 33
  • 4
  • 44
  • 5
  • 55
  • 6
  • 7
  • 8
  • 9

Ruiny zamku w Bydlinie

Ruiny budowli na wysokim skalisty wzgórzu. Prawdopodobnie są to ruiny niewielkiego zameczku rycerskiego, z którego zachowały się fragmenty murów obwodowych oraz domu mieszkalnego. Według katalogu zabytków był tu kościół św. Krzyża, a następnie zbór ariański, spalony przez Szwedów w 1655 roku i odbudowany w XVIII wieku..

  • 1
  • 2
  • 3

Czchów

Ruiny zamku królewskiego znajdują się na odosobnionej górze nad Dunajcem, obok miasta. Gród istniał tu już w 1288 roku, a następnie zamek – siedziba burgrabiego, wzmiankowany w latach 1356 i 1363. Prawdopodobnie zamek został zbudowany w pierwszej ćwierci XIV wieku, a więc przed założeniem miasta ufortyfikowanego przez Kazimierza Wielkiego, i usytuowany w ważnym miejscu przy drodze prowadzącej wzdłuż Dunajca z Krakowa do Sącza. W roku 1327 występuje po raz pierwszy komora celna w Czchowie dla towarów wiezionych z Węgier do Krakowa. Do niedawna jedyną widoczną pozostałością po zamku była wieża cylindryczna zbudowana z kamienia łamanego, na planie koła o średnicy zewnętrznej około 12 metrów i wysokości 20 m. Zewnętrzna odsadzka (4 m nad ziemią) i umieszczenie nad nią otworu wejściowego upodobniają wieżę do głównych wież zamków w Będzinie i Iłży. W górnej kondygnacji były widoczne jeszcze przed stu laty ślady ośmiobocznego zwieńczenia oraz strzelnice o wąskich wylotach. W roku 1928 podjęto prace konserwatorskie i wtedy wieża została przykryta stropem żelbetowym. Prace wykopaliskowe prowadzone przez Andrzeja Żakiego w latach 1966-67 odkryły zasypane gruzem mury obwodowe zamku murowanego oraz fragmenty fundamentów domu mieszkalnego, znajdującego się na północny wschód od wieży. Można określić układ przestrzenny zamku jako założenie nieregularne na planie wydłużonego wieloboku, z zamknięciem obejścia wolno stojącej wieży murami obwodowymi od strony południowej. Dlatego też powstał w tej części zamku nieregularny występ z ogólnego układu. W północno-wschodniej części zamku znajdował się jednotraktowy, zapewne dwuizbowy dom mieszkalny. Odsłonięty również został w południowym murze obwodowym otwór wejściowy będący bramką czy też furtką. Można przypuszczać, że główna brama wjazdowa do zamku znajdowała się w murze północnym.

  • 10
  • 5
  • 7
  • 8
  • 9
  • plan

Czorsztyn

Ruiny zamku królewskiego znajdują się na wysokiej górze (588 m. n.p.m.), na lewym brzegu Dunajca. W XIII w. był tu prawdopodobnie gród broniący przeprawy przez Dunajec i ważnej drogi z Węgier. Nie można ustalić, czy w końcu XIII w. istniał już zamek murowany. Według przekazów Janka z Czarnkowa i Długosza zamek został wzniesiony przez Kazimierza Wielkiego. W poźniejszych czasach rozbudowywano go i przerabiano. W XVII w. był siedzibą starosty. Według lustracji z roku 1616 składał się przygródka, czyli zamku niższego, oraz z zamku właściwego położonego na najwyższym skalnym wzniesieniu. W roku 1651 został opanowany przez Aleksandra Kostkę-Napieralskiego, przywódcę powstania chłopskiego na Podhalu, ale niebawem zdobyty przez wojska królewskie. Około 1790 roku opuszczony, a po roku 1811 zaczęto go burzyć dla uzyskania materiału do budowy gorzelni w pobliskim folwarku. W końcu XIX wieku stan ruin był bardzo zły. W latach powojennych przeprowadzono częściową konserwację murów zamkowych. Pierwotny zamek z XIV wieku znajdował się na najwyższym wzniesieniu. Zbudowany był z kamienia, na planie nieregularnym wyraźnie przystosowanym do warunków terenowych. W części południowej stał przy murze obwodowym budynek mieszkalny jednotraktowy z dwiema izbami. Wjazd prowadził od zachodu przez mały dziedzińczyk i przez bramy ostrołukowe z zaworami. Pierwsza brama, dobrze zachowana, została w czasach nowożytnych zasłonięta wysoką wieżą. Na zamku niższym zachowały się fragmenty murów dawnej zabudowy. Metodyczne badania, które powinny być przeprowadzone, będą mogły ostatecznie ustalić zarys pierwotnego założenia oraz poszczególne etapy jego rozbudowy.

  • 10
  • 12
  • 13
  • 14
  • 5
  • 8
  • 9
  • plan

Dębno

Zamek rycerski wybudowany na nizinie, na niewielkim wzniesieniu otoczony niegdyś fosą. Wzniesiony prawdopodobnie w latach 1470-80 przez Jakuba Dębińskiego, kasztelana krakowskiego, na planie nieregularnym, wymurowany z kamienia i cegły. Układ przestrzenny przedstawia się jako zespół jednotraktowych budynków związanych niewielkimi odcinkami murów i tworzących wewnętrzny dziedziniec, do którego prowadzi wejście umieszczone w ścianie północnej, z barokowym portalem z roku 1722. Dwa z tych budynków są ustawione przeciwlegle do siebie. Budynek zachodni ma na narożach dobrze zachowane wieloboczne wieżyczki nadwieszone na kamiennych wspornikach i osadzone na cylindrycznych trzonach. W budynku wschodnim są na piętrze dwa pomieszczenia: wielka sala i komnata z dwoma wykuszami w ścianach północnej i południowej. Do tego budynku przytykała dziś nie istniejąca dobudówka, z której zachowały się tylko fundamenty; być może była to kaplica zamkowa. Poszczególne budynki były połączone drewnianymi gankami. W zamku występuje bogata dekoracja rzeźbiarska wnętrz, wykuszów i wieżyczek, portale tzw. typu długoszowego, ozdobne obramienia okien oraz charakterystyczna dla XV wieku faktura ścian ceglanych zdobionych rombami z zendrówek. Właściwe umocnienia zamku obejmowały cały teren wzniesienia; miały zapewne formę częstokołu usytuowanego na krawędziach. Według Długosza było to castrum, ale już w XVI wieku nazywano ten zamek fortalitium, natomiast w opracowaniach z lat przed rokiem 1939 występował jako dwór obronny. W XVI w. częściowo przebudowany, otrzymał zewnętrzne tynki oraz dekorację agaffitową. Roboty konserwatorskie rozpoczęto w 1946 roku. Zamek w Dębnie jest wyjątkowo dobrze zachowanym przykładem rezydencji feudalnej z XV wieku. Przejawiły się tu zarówno tendencję do odmiennego aniżeli w średniowieczu ukształtowania budynków mieszkalnych, jak i ograniczenia obrony do zewnętrznych umocnień, przy czym pozostawiono zamek jako wolno stojący element całego założenia.

  • 3
  • 4
  • 5
  • 6
  • 7
  • 8
  • plan

Dobczyce

Pozostałości zamku królewskiego położone na skalistym wzgórzu nad rzeką Rabą. Zamek został zbudowany zapewne w XIV wieku, wymurowany z kamienia, na planie nieregularnym, przebudowany w 2 połowie XVI wieku, nie sprzężony z miastem. W 1961 roku rozpoczęto prowadzić prace badawcze pod kierunkiem Gabriela Leńczyka z Krakowa. 

  • 1
  • 10
  • 11
  • 12
  • 13
  • 14
  • 15
  • 16
  • 17
  • 18
  • 19
  • 2
  • 22
  • 23
  • 24
  • 25
  • 26
  • 3
  • 4
  • 5
  • 6
  • 7
  • 8
  • 9

Korzkiew

Pozostałości zamku rycerskiego położone na wzgórzu w dolinie Prądnika. Na tym wzgórzu w drugiej połowie XIV wieku znajdował się niewielki zameczek, zapewne murowany, wzniesiony jak można przypuszczać przez rodzinę Zaklików. W XV wieku zameczek ten wraz ze wsią stał się własnością mieszczanina Piotra Krupka i w posiadaniu jego rodziny pozostawał przez kilkadziesiąt lat. Następnie przeszedł do rąk rodziny Ługowskich. W 1 ćwierci XVI wieku został przebudowany i obecnie trudno jest ustalić zarys pierwotnego założenia. W XVIII wieku należał do rodzin Wodzickich, Dembowskich i Czapskich, które niewiele o niego dbały. W 1833 roku Klementyna z Tańskich Hoffmanowa podała, że zamek był „dobrze utrzymany i zamieszkany”. Zamek szesnastowieczny miał plan nieregularny, wyraźnie dostosowany do ukształtowania wzgórza, na którym był wzniesiony. Całe założenie obronne było otoczone murem i budynkiem bramnym z rustykowanym portalem prowadzącym od strony południowo-wschodniej. W części północnej stał zespół dwóch budynków, być może wzniesionych na miejscu wcześniejszego założenia. Budynek główny był podpiwniczony i miał piętro, nad którym być może znajdował się rząd strzelnic, zaznaczonych na rysunku z 1820 roku. Zachowały się w murach również fragmenty renesansowych obramowań okiennych.

  • 10
  • 4
  • 5
  • 6

Ruiny zamku Lipowiec w Babicach

Ruiny zamku biskupiego na wysokim zalesionym wzgórzu wysuniętym w dolinę Wisły, we wsi Babice. W roku 1242 Lipowiec stał się własnością biskupów krakowskich, którzy wznieśli gródek drewniano-ziemny. Budowę zamku murowanego należy łączyć z działalnością budowlaną biskupa Jana Muskaty. Lipowiec służył początkowo jako ośrodek administracji biskupiej, następnie jako więzienie. W pierwszej połowie XV wieku za czasów biskupa Zbigniewa Oleśnickiego został przebudowany, powtórnie po pożarze w roku 1629 przez biskupa Jakuba Zadzika. Wojny szwedzkie również spowodowały zniszczenia, ale w roku 1657 przeprowadzono roboty budowlane. Gruntowna przebudowa nastąpiła w połowie XVIII wieku. W roku 1789 zamek został zajęty przez wojska austriackie. Pożar w 1800 roku zniszczył dachy i stropy, jednakże zamek był częściowo zamieszkany aż do lat 1846-49, kiedy został zupełnie opuszczony. W 1959 roku przeprowadzono powierzchniowe badania. Prace konserwatorskie w latach 1961-68 doprowadziły do odsłonięcia murów i sklepień, uczytelnienia wnętrz, trwałego zabezpieczenia ruin i udostępnienia ich turystom. Zamek właściwy na szczycie wzgórza wzniesiono na planie wieloboku z małym dziedzińcem otoczonym budynkami mieszkalnymi, z wysoką wieżą cylindryczną wtopioną w zabudowania północno-wschodnie. Zamek otaczały mury obwodowe ze strzelnicami przystosowanymi do broni palnej w murze wschodnim, ostrzeliwującymi dojazd do zamku. Na przedzamczu założonym na nieregularnym planie znajdowały się zabudowania mieszkalne i gospodarcze. Wjazd prowadził przez podzamcze, a dalej przez rozbudowane przedbramie i bramę wiodącą do wnętrza zamku. W zachowanych murach wyraźnie wyodrębnia się cylindryczna kamienna wieża należąca niewątpliwie do pierwotnego założenia zamku murowanego z przełomu XIII i XIV wieku. Nie można ustalić jak wyglądał jego układ przestrzenny, w jakim stopniu był uzależniony od wcześniejszych umocnień i czy wieża cylindryczna o wysokości zapewne 13 m. od poziomu dzisiejszego dziedzińca była pierwotnie wolno stojąca w pobliżu bramy, czy też związana z murami obwodowymi. Można przypuszczać, że zasadnicze znaczenie miała przebudowa w pierwszej połowie XV wieku. Zapewne wtedy zamek został ukształtowany na planie wieloboku z wyraźną tendencją do regularnego założenia w części zachodniej, gdzie być może były budynki mieszkalne. Wieża została wówczas nadbudowana i otrzymała trzy kondygnacje, z których dwie górne miały strzelnice umieszczone we wnękach. Strzelnice te były przystosowane do użycia broni palnej i skierowane w stronę dojazdu do zamku. Była to niewątpliwie próba modernizacji średniowiecznego systemu obrony. Wejście do zamku prowadziło na wyskości 12m, a poszczególne kondygnację były połączone krętymi schodami w grubości murów. Nie można dokładnie ustalić zakresu prac na zamku w XVII i XVIII wieku, które zapewne ograniczyły się do przebudowy budynków otaczających wewnętrzny dziedziniec.  

  • 3
  • 5
  • 6
  • DSC00426
  • DSC00427
  • DSC00428
  • DSC00429
  • DSC00430
  • DSC00431
  • DSC00432
  • DSC00433
  • DSC00434
  • DSC00435
  • DSC00436
  • DSC00437
  • DSC00441
  • DSC00446
  • DSC00447

Ruiny zamku w Melsztynie

Ruiny zamku rycerskiego na górze nad doliną Dunajca, na jego lewym brzegu. Zamek murowany zaczął wznosić zapewne w 1340 roku Spycimir, kasztelan krakowski, i przypuszczalnie zakończył przed 1352 rokiem. Zamek, wielokrotnie rozbudowywany, był do roku 1511 siedzibą możnowładczej rodziny Melsztyńskich z rodu Leliwitów. Drogą kupna stał się potem własnością Jordanów, w roku 1601 przeszedł do rąk Tarłów, w r. 1744 – Lanckorońskich. W roku 1771 został zajęty przez konfederatów barskich, ale zdobyty przez wojska rosyjskie uległ zniszczeniu i spłonął. W latach 1879-85 podjęto pierwsze prace zabezpieczające ruiny zamkowe. Ruiny zamku zajmują krawędź wzgórza i mają zarys wydłużonego (170 m) nieregularnego wieloboku. Na południowo-wschodnim krańcu są ruiny zabudowań mieszkalnych z wieżą wysuniętą na zewnątrz, wsparte skarpami, a na przeciwległym wznoszą się trzy ściany wysokiej wieży mieszkalnej (25m). Fragmenty zachowanych murów wskazują, że obydwa te elementy założenia przestrzennego były zamknięte jednym obwodem murów obronnych. Zamek Spycimira znajdował się przypuszczalnie na południowo-wschodnim krańcu późniejszego zespołu zamkowego. Zbudowany na planie nieregularnym miał powierzchnię około 1500 m2. Obejmował budynki mieszkalne, wieżę oraz cysternę, a w r.1362 powstała w obrębie murów kaplica zamkowa. Wieża stojąca na przeciwległym krańcu zamku rozbudowanego, datowana na przełom wieków XIV i XV, spełniała funkcję zarówno mieszkalną jak i militarną. Stanowiła ważny element obrony od strony zagrożenia. Była zbudowana z kamienia i cegły, na planie prostokątnym, o pięciu jednoprzestrzennych kondygnacjach. Dwie dolne kondygnacje i górna miały strzelnice o wylotach szczelinowych,trzecia i czwarta była wnętrzami mieszkalnymi. Wieżę otaczały regularnym zarysem mury zewnętrzne. Za nimi od strony północno-wschodniej znajdował się budynek bramny, przez który prowadził wjazd do zamku. W roku 1461 nastąpiła niemożliwa do dziś do określenia modernizacja umocnień obronnych zabezpieczających dostęp do murów od strony północnej, wykonana przez budowniczych husyckich, jak podają różne wzmianki. W XVI wieku całkowicie przebudowano najstarszą cześć zamku. Powstał ganek otaczający dziedziniec, świadczący o zabudowie jednotraktowej, a na pierwszym piętrze sale reprezentacyjne. W takim stanie zamek dotrwał do końca XVIII wieku.  

  • 2
  • 3
  • 4
  • DSC00170
  • DSC00171
  • DSC00172
  • DSC00173
  • DSC00174
  • DSC00175
  • DSC00176
  • DSC00177
  • DSC00178
  • DSC00179
  • DSC00180
  • DSC00182
  • DSC00183
  • DSC00185
  • DSC00186
  • DSC00187
  • DSC00188
  • DSC00189
  • DSC00190
  • DSC00191
  • DSC00192
  • DSC00193
  • DSC00194
  • DSC00195

Niedzica

Zamek rycerski na wysokiej skalistej górze (566 m.n.p.m.), na prawym brzegu Dunajca. Obiekt wybudowano w r. 1330 przez węgierską rodzinę Berzeviczych. W XIV w. znajdował się w granicach Węgier, w roku 1410 wraz z miastami spiskimi wrócił do Polski. W 1470 roku zdobyty przez Emeryka Zapolyę i przebudowany. W roku 1589 kupił zamek Jerzy Horwath z Palocsy, który w roku 1601 przebudował go, rozszerzył i otoczył przedzamcze zabudowaniami i bastejami. W rękach rodziny Horwathów zamek pozostawał do roku 1857, następnie przeszedł do Salomonów. W połowie XIX wieku spłonął podczas pożaru, lecz odbudowano go w 1861 roku. W 1920 roku ponownie znalazł się w granicach Polski. W 1949 roku po przeprowadzeniu zabezpieczeń konserwatorskich zamek dolny został przeznaczony na dom wypoczynkowy Stowarzyszenia Historyków Sztuki. Zamek w Niedzicy składa się z ruin zamku głównego, pochodzącego niewątpliwie z XIV wieku, oraz z zamku dolnego, obecnie zamieszkanego, który powstał zapewne na miejscu pierwotnego przedzamcza. Zamek górny jest zbudowany z miejscowego kamienia, na planie nieregularnym przystosowanym do niewielkiej powierzchni szczytu góry (około 500 m2). Od strony zachodniej, to znaczy od strony zamku dolnego, znajdował się dom mieszkalny o potrójnym podziale wnętrz oraz wieża, która być może była wynikiem późniejszej przebudowy. Od strony północno-wschodniej na skraju cypla znajdowała się również zabudowa, zapewne o drugorzędnim znaczeniu. Wjazd do zamku prowadził skrajem występującej skały i dalej przez bramę umieszczoną od strony południowo-wschodniej. Zasadniczym elementem obrony były niewątpliwie warunki terenowe; znaczna wyniosłość i strome spadki skaliste dochodzące do 60 stopni, które uniemożliwiały dostęp pod mury zamkowe. Zamek dolny powstał prawdopodobnie na dziedzińcu przedzamcza, przebudowanym w latach 1470-87. Wzniesiono wówczas mury obwodowe, i być może, niektóre baszty oraz zabudowania mieszkalne, jednakże zasadniczą funkcją przedzamcza były usługi gospodarcze i stajnie z nową studnią. Przebudowa z przełomu wieku XVI i XVII zmieniła zasadniczo bryłę zamku dolnego. Na narożach murów obwodowych stanęły murowane basteje przystosowane do broni palnej, a na miejscu dawnych stajni w części zachodniej dziedzińca został zbudowany jednotraktowy, dwukondygnacjowy dom mieszkalny z krużgankiem. Wjazd do zamku prowadził przez narożną północno-zachodnią basteję. Wówczas mury i basteje zostały zwieńczone polską attyką renesansową. Od tego też czasu siedziba właścicieli mieściła się w dolnym zamku bastejowym, natomiast średniowieczny zamek górny zamieniał się powoli w ruinę.  

  • 10
  • 11
  • 12
  • 13
  • 14
  • 15
  • 17
  • 18
  • 19
  • 20
  • 22
  • 23
  • 25
  • 8
  • 9

Niepołomice

Zamek królewski położony na nizinie w północno-zachodniej części miasta. Pierwotny zamek gotycki został wzniesiony przez Kazimierza Wielkiego, co poświadczają Janko z Czarnkowa i Długosz. Zapewne miał wieżę, bowiem rachunki królewskie z roku 1419 wspominają o pracach budowlanych przy wieży. Nie znane są umocnienia otaczające zamek kazimierowski. Obecny zamek został wzniesiony w latach 1550-71 przez budowniczego Tomasza Grzymałę został założony na planie kwadratu, z dziedzińcem otoczonym z czterech stron ogniś trzykondygnacjowymi, jednotraktowymi budynkami. Wjazd do zamku prowadził od strony południowo-zachodniej przez portal z roku 1552. Około roku 1637 wprowadzono piętrowe krużganki z trzema narożnymi klatkami schodowymi. W 1800 roku zostało zniesione najwyższe piętro we wszystkich czterech skrzydłach. Obecnie zamek jest użytkowany. 

  • 00181
  • 00182
  • 00183
  • 00187
  • 4
  • 5
  • 6
  • DSC00184
  • DSC00185
  • DSC00186

Ruiny zamku w Nowym Sączu

Ruiny zamku królewskiego na skarpie w widłach Dunajca i Kamienicy, położone w północno-zachodnim narożniku miasta, w obrębie jego fortyfikacji. Zamek powstał w latach 1350-60 za panowania Kazimierza Wielkiego, na miejscu grodu kasztelańskiego stojącego w obrębie umocnień miasta lokowanego w roku 1292. Murowany zamek miał charakter przede wszystkim mieszkalny, chociaż wiadomo, że istniała też wielka wieża zburzona dopiero w 1812 roku. Dom mieszkalny, piętrowy, znajdował się na linii murów obronnych. Na południe od niego rozciągało się przedzamcze gospodarcze. Nie wiadomo, w jaki sposób zamek był oddzielony od miasta. W drugiej połowie XV wieku przebywali na zamku synowie Kazimierza Jagiellończyka pod opieką Długosza i Kallimacha. W 1522 roku wybuchł pożar na zamku, ale gruntowna przebudowa nastąpiła dopiero po pożarze w roku 1611 i zapewne wówczas zamek otrzymał polskie attyki renesansowe. Po wielki pożarze w roku 1768 zamek ponownie odbudowano, lecz później zaborcze władze austriackie umieściły w nim składy wojskowe. W 1945 roku został wysadzony w powietrze, tak że tylko odsłonięcie fundamentów pozwoliłoby odtworzyć jego pierwotne założenia. Baszta Kowalska, oraz fragment murów z attykami, odbudowane w roku 1951, należały zapewne do fortyfikacji miejskich. 

  • 3
  • 4
  • 6
  • 7

Ruiny zamku w Ojcowie

Ruiny zamku królewskiego na skalistym wzgórzu wapiennym, wznoszącym się ponad 36 m nad doliną Prądnika, na jego prawym brzegu. Zamek zbudował Kazimierz Wielki, co podają zarówno Janko z Czarnkowa i Długosz. W XV wieku występuje już starosta zamkowy. W pierwszej połowie XVI wieku zamek pozostawał przejściowo w rękach prywatnych. W połowie XVI wieku był ponownie królewszczyzną, a starostą został Jan Boner. Na początku XVII wieku starostwo otrzymał Mikołaj Koryciński herbu Topór, po nim w roku 1615 syn Mikołaj, kasztelan sądecki, który zamek odbudował (sejm w roku 1643 zwrócił mu wszystkie koszta z tym związane). Następnie starostą został syn jego, również Mikołaj, a po jego śmierci w roku 1651 Stefan Koryciński, kanclerz wielki koronny, który według lustracji z roku 1660 wystawił nowy dom mieszkalny na zamku. W połowie XVIII w. objęli Ojców Lubieńscy, a po nich Załuscy. Ostatnim polskim starostą był Teofil Załuski, który na zamku gościł króla Stanisława Augusta. W roku 1826 zamek został opuszczony i popadł w ruinę. W roku 1835 kupił Ojców na licytacji Wojciech Prendowski i około 1840 roku zlecił wykonanie projektu pełnej odbudowy zamku architektowi Franciszkowi Marii Lanciemu; projekt nie został zrealizowany. Następnie właścicielami byli Przeździeccy i Krasińscy. W roku 1893 przeprowadzono restaurację zamku. Zachowały się tylko fragmenty murów obwodowych, ruin budynków z XVII w., wielka ośmioboczna wieża, budynek bramny i resztki filarów mostowych. Powierzchnia zajęta przez ruiny wynosi przeszło 600 m2. Zamek został zbudowany z wapienia. Składa się z dwóch części; wschodnia założona jest na planie regularnego prostokąta, zachodnia ma kształt nieregularny, jest wyżej położona i skalista. Wjazd do zamku prowadzi od strony zachodniej przez most umieszczony na murowanych filarach i przez budynek bramny znajdujący się w pobliżu wieży. Główna wieża została wzniesiona na szczycie skały ponad 12 m nad poziomem dziedzińca i włączona w obwód muru. Zbudowana była z kamienia ciosowego, na planie ośmioboku, wewnątrz okrągła, czterokondygnacjowa, ze śladami pierwotnego zwieńczenia na wysokości 13 m.  

  • 2
  • 3
  • 4

Pieskowa Skała

Zamek królewski znajduje się na skalistym cyplu skalnym na doliną Prądnika. Pierwsza wzmianka o Pieskowej Skale pochodzi z 1315 roku i zapewne wtedy istniały umocnienia. Zamek murowany wzniósł Kazimierz Wielki jak podaje Długosz. W 1377 roku Ludwik Węgierski nadał zamek czasowo rodzinie Szafrańców. W 1444 roku zamek stał się własnością Piotra Szafrańca i w posiadaniu tej rodziny był aż do 1608 roku. Został rozbudowany w XV wieku. Najważniejsze przebudowy z lat 1542-44 i 1580 zmieniły zamek średniowieczny w renesansową rezydencję. W roku 1640 zamek przeszedł do rąk Michała Zebrzydowskiego, starosty lanckorońskiego, który wprowadził fortyfikacje bastionowe. W roku 1718 uległ pożarowi; został odbudowany około roku 1780 przez ówczesnego właściciela Hieronima Wielopolskiego. W latach 1842-96 był własnością rodziny Mieroszewskich. W roku 1850 pożar zniszczył bogate wyposażenie wnętrz. W trakcie odbudowy przeprowadzonej w latach 1866-77 zabudowano krużganki wewnętrzne dziedzińca. W latach 1902-39 zamek został wykupiony z rąk prywatnych przez spółkę powstałą do zorganizowania pensjonatu w Pieskowej Skale. Prace konserwatorskie w latach 1948-64 umożliwiły urządzenie w zamku muzeum, które stanowi oddział Państwowych Zbiorów Sztuki na Wawelu. Pierwotny zamek gotycki wzniesiony przez Kazimierza Wielkiego znajdował się na wyższej tarasie wzgórza, na północ od dziedzińca arkadowego, 7 m powyżej jego poziomu. Zajmował niewielką powierzchnię skały zwanej Dorotką. Zapewne był założony na planie nieregularnym i przypuszczalnie miał wieżę. Poniżej znajdowało się podzamcze, na miejscu którego powstał w XV wieku zamek Szafrańców, założony na planie nieregularnym, z wieżą cylindryczną od zachodu; w niej zapewne umieszczono później bramę. Na narożniku południowo-zachodnim stanął dom mieszkalny jednotraktowy i dwudzielny, a obok drugi dom dochodzący do skały, na której wznosił się stary zamek zamykający dziedziniec od północy. Nie można dokładnie ustalić czasu powstania muru z krytym przyziemnym gankiem zakończonym cylindryczną basteją ze strzelnicami w dolnej kondygnacji. Basteja powstała zapewne dopiero na przełomie XV i XVI wieku. Z trzech stron zamek w XV wieku był niedostępny dzięki naturalnym warunkom terenowym. Natomiast od strony zagrożenia powstały murowane umocnienia w postaci murów i wieży. W XVI wieku nastąpiła zasadnicza przebudowa zamku. Od południa został dobudowany nowy dom, a następnie powstały trzykondygnacjowe krużganki otaczające wewnętrzny dziedziniec utworzony na planie trapezu. Na bramą od strony dziedzińca wprowadzono dwie kondygnacje loggi. Na zewnątrz, obok bramy wjazdowej, na wysuniętym ryzalicie została również umieszczona otwarta loggia, ale dopiero w XVII w. Po roku 1640 powstały fortyfikacje systemu bastionowego, rozpowszechnione w tym czasie w całej Europie. Nowe umocnienia składały się z dwóch bastionów i kurtyny z bramę przejazdową, ustawionych od wschodu i zamykających z tej strony dziedziniec przedzamkowy. Bastiony zbudowano z kamienia łamanego, częściowo z kamazatami i wypełniono ziemią. Prawdopodobnie zostały wykończone dopiero po wojnie w 1655 roku, skoro Szwedzi zdołali zdobyć zamek.

  • 10
  • 4
  • 5
  • 6
  • 68
  • 7
  • 8
  • 9

Ruiny zamku w Rabsztynie

Ruiny zamku rycerskiego położone na niedostępnej skale wapiennej; poniżej od strony południowo-wschodniej znajdują się ruiny zamku barokowego. Można przypuszczać, że początek umocnień na skale sięga połowy XIV wieku kiedy została tam umieszczona strażnica królewska należąca do utworzonego przez Kazimierza Wielkiego systemu obrony granic od strony Śląska. Prawdopodobnie jeszcze w końcu XIV wieku Spytek z Melsztyna otrzymał od Władysława Jagiełły zamek w Rabsztynie. Następnie Rabsztyn przeszedł w ręce rodu Toporczyków, którzy w XV wieku nazwali się Rabsztyńskimi. W roku 1442 Władysław Wareńczyk zlecił Andrzejowi Rabsztyńskiemu odbudowę i umocnienie zamku. W XVI wieku władały Rabsztynem różne rody rycerskie, m.in. Bonerowie. Na początku XVII w. posiadał Rabsztyn Zygmunt Myszkowski, marszałek wielki koronny, który przed rokiem 1615 wzniósł zamek dolny, będący nieobronną siedzibą magnacką. W roku 1657 Rabsztyn spalili Szwedzi. Lustracje z lat 1765 i 1789 podają opisy zamku górnego, który podówczas był w zupełnej ruinie. Zachowały się fragmenty murów zamku górnego na skale oraz ściany trzech skrzydeł zamku. Zamek górny był posadowiony na skale, miał więc nieregularne ukształtowanie. W części zachodniej na skraju skały stała wysoka cylindryczna wieża, która runeła dopiero w drugiej połowie XIX wieku. Poniżej skały od strony południowej znajdował się dzidziniec otoczony murem. Zamek dolny składał się z trzech skrzydeł mieszkalnych dwukondygnacjowych, zamykających dziedziniec z trzech stron. Z czwartej strony, od zachodu, znajdował się pierwotny dziedziniec zamku górnego. Wjazd do zamku prowadził od północy. Zamek w Rabszytnie jest ciekawym przykładem ewolucji zamku od średniowiecznej strażnicy, często spotykanej w pasmie jurajskim Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, przez późniejsze rozbudowy w celu stworzenia magnackiej rezydencji.  

  • 3
  • 4
  • 5
  • 6
  • 6589
  • plan

Ruiny zamku w Rożnowie

Ruiny zamku rycerskiego na cyplu wzgórza otoczonego zakolem Dunajca i pozostałości fortyfikacji nowożytnej na skraju prawobrzeżnej doliny Dunajca. Zamek górny na wzgórzu niedostępnym od strony rzeki wzniósł zapewne Piotr Rożen w latach 1350-70. W 1426 roku zamek kupił Zawisza Czarny z Garbowa. W połowie XV wieku Rożnów przeszedł na własność rodziny Tarnowskich, którzy zbudowali nowy zamek w dolinie, a górny opuścili. Zamek górny, który popadł w ruinę, był zbudowany z kamienia, na planie czworoboku zbliżonym do prostokąta. Zajmował powierzchnię około 1000 m2. Pozostały tylko fragmenty murów obwodowych i zabudowy wewnętrznej. Zamek dolny zaczął budować hetman Jan Tarnowski przed rokiem 1568. Można przypuszczać, że był zamiar wykorzystania prawego brzegu Dunajca w obrębie parowów i wzniesienia tam regularnego założenia z narożnymi umocnieniami w formie beluardów będących prototypem bastionu. Pozostał tylko kamienny beluard na narożu południowo-wschodnim oraz budynek bramny z zejściem. Beluard został wzniesiony z kamienia, na planie pięcioboku o osi 30 m, o ścianach grubości 3 m, z jednym pomieszczeniem wewnętrznym przykrytym grubym sklepieniem kamiennym z czterema otworami wentylacyjnymi. Wewnątrz biegł okólny drewniany ganek, z którego był dostęp do strzelnic umieszczonych po dwie na zewnętrznych bokach beluardu. Od strony dziedzińca beluard był zamknięty ścianą z przejściem do małego dziedzińczyka, prowadzącym po równi pochyłej na poziom dzisiejszego dziedzińca. Wyloty strzelnic, rozdwojonych na zewnątrz, znajdowały się pomiędzy kroksztynami podtrzymującymi silnie zarysowany gzyms. Zapewne beluard był przykryty ziemią, chociaż można również przypuszczać, że miał nadbudowę z kamiennym przedpiersiem i otwartymi strzelnicami. Beluard ustawiony jest pod kątem w stosunku do kurtyn, z która jedna, będąca poza tym skarpą zbocza, ma 70 m i ciągnie się do budynku bramnego ustawionego ukośnie w stosunku do jej lica. Budynek bramny, dwukondygnacjowy, był tak ustawiony na poziomie wąwozu wykorzystanego na fosę, że brama wjazdowa znajdowała się na wysokości prawie 7 m. Przejazd prowadził przez oba pomieszczenia na dziedziniec. Obok znajduję się jeszcze przesklepiona równia pochyła prowadząca obecnie na brzeg Dunajca, która niewątpliwie miała schodzić do północno-zachodniego beluardu, nie wybudowanego. Zamek beluardowy hetmana Tarnowskiego, nigdy nie był dokończony. Rożnów przechodził następnie do rąk różnych rodzin magnackich, jak Ostrowscy, Zamoyscy, Wielopolscy i od 1745 roku Stadniccy. Na początku XIX w. w beluardzie przykrytym dachem urządzona była gorzelnia dworska. Po wojnie prowadzono prace konserwatorskie.  

  • 122
  • 23
  • 266
  • 3
  • 4
  • 5
  • 6
  • 7
  • plan

Ruiny zamku w Rytrze

Ruiny zamku królewskiego położone na wysokiej stromej górze (463 m n.p.m), na prawym brzegu Popradu. Był tu prawdopodobnie zameczek rycerski, jak na to wskazuje nazwa, ale już na początku XIV w. stanowił własność królewską, bowiem w roku 1312 należał do Władysława Łokietka. Można przypuszczać, że murowany zamek powstał na przełomie XIII i XIV w. i pełnił funkcję strażnicy zarówno strzegącej granicy, jak chroniącej poboru cel. W XV wieku mieszkali na zamku starostowie nowosądeccy, jak podaje Długosz. Zapewne starostowie przebudowywali zamek modernizując jego obronę. Zniszczony w roku 1657, pozostał ruiną. Zachowały się mury wieży cylindrycznej i ślady murów obwodowych, których badania przeprowadzono w 1966 roku. Pierwotnie zamek składał się z zamku właściwego założonego na kulminacji góry oraz przygródka chronionego wałami. Dziedziniec był otoczony murem, a od południa zamknięty budynkiem o układzie dwudzielnym. Przy murze zachodnim stanęła wielka wieża cylindryczna zbudowana z kamienia, o średnicy około 10 m. Od północy w odsłoniętych murach zamykających dziedziniec zachowały się strzelnice. Na zewnątrz rysują się ślady późniejszej dobudowy o nieokreślonym przeznaczeniu. Wjazd do zamku prowadził od strony wschodniej, zapewne przez warowną bramę widoczną jeszcze w połowie XIX wieku.

  • 3
  • 4
  • 5
  • 7
  • 8

Spytkowice

  • 10
  • 4
  • 5
  • 6
  • 7
  • 8
  • 9

Sucha Beskidzka

  • 3
  • 4
  • 5
  • 6
  • 7

Kasztel w Szymbarku

  • 1
  • 2
  • plan

Zamek Tenczyn w Rudnie

Pozostałości zamku rycerskiego położone na zalesionej górze (403 m n.p.m), na gruntach wsi Rudno. Najwcześniejsza wiadomość o Tenczynie pochodzi z 1319 roku, kiedy kasztelan krakowski Nawoj z Morawicy, pochodzący z rodu Toporczyków, zakłada wieś Tenczyn. Natomiast pierwsza wzmianka o zamku zjawia się dopiero w roku 1402 w testamencie właściela, Jana Tęczyńskiego. Można przypuszczać, że budowę zamku rozpoczął około 1350 roku Andrzej syn Nawoja, który pierwszy przybrał nazwisko Tęczyński i był właścicielem 15 okolicznych wsi, dających możliwość podjęcia wielkich inwestycji budowlanych. Ze wzrostem znaczenia i zamożności rodu zamek był rozbudowywany zarówno w XV jak i w XVI w. Około roku 1570 Jan Tęczyński przebudował zamek i uczynił z niego wspaniałą rezydencję renesansową. Ostatni z rodu Jan Tęczyński, kasztelan krakowski, wprowadził zewenętrzne umocnienia obronne przystosowane do broni palnej. Zamek średniowieczny przekształcony więc został w nowożytny zamek bastejowy z rezydencją. Po śmierci ostatniego z Tęczyńskich, w roku 1638 zamek przeszedł w ręce Opalińskich. Podczas najazdu szwedzkiego został w roku 1656 spalony, po czym odbudowany przez Lubomirskich, następnych właścicieli. Jeszcze w 1703 roku był zamieszkany, ale już w 1769 roku kaplica została zamknięta i zamek ostatecznie opuszczony stał się malowniczą ruiną. W latach 1912 i 1913 podjęto pierwsze prace zabezpieczające ruiny i kontynuowano je w latach powojennych od 1949 roku. Istniejące ruiny na planie nieforemnego wieloboku z narożnymi bastejami i fragmentami attyk renesansowych nigdy nie były badane metodycznie i planowo. Zachowanego opisu zamku z roku 1553 nie można dokładnie zinterpretować bez zestawienia z istniejącymi, a nie zbadanymi reliktami. Jednakże w zespole ruin wyraźnie występują fragmenty murów pierwotnego zamku murowanego na szczycie wzgórza. Można przypuszczać, że z pierwotnego założenia pochodzą mury zamykające zamek od północy i narożna baszta północno-wschodnia, nazywana w XVI wieku Dorotą. Nasuwa się przypuszczenie, że zamek pierwotny został założony na planie nieregularnego owalu, tak jak podobne zamki rycerskie powstałe w tym czasie w Małopolsce. Z okresu rozbudowy w XV wieku pochodzi zapewne wysoka wieża bramna, nazwana w XIX wieku wieżą Nawojową, oraz dwie wschodnie cylindryczne, wieże narożne. Przed zamkiem właściwym niewątpliwie już w XV wieku istniało przedzamcze, również otoczone murem. Około 1570 roku zamek właściwy został przebudowany i powstały nowe budynki mieszkalne w części wschodniej i piętrowe krużganki arkadowe wzdłuż trzech skrzydeł mieszkalnych. Od strony zachodniej dziedziniec był zapewne otwarty. W 1610 roku na miejscu starej została wzniesiona nowa kaplica obok wieży bramnej. Na przełomie w. XVI i XVII założono zewnętrzne fortyfikacje bastejowe od strony południowej i wschodniej. Zachowane ruiny dwóch bastei, południowej i zachodniej, wskazują, że były one pięcioboczne, wielokondygnacyjne, miały strzelnice i zwieńczenia attykowe. Wjazd do zespołu zamkowego prowadził od strony północnej przez wysunięte przedbramie (barbakan) w kształcie rondla i sień przejazdową o długości około 60 m, przesklepioną i opatrzoną strzelnicami w ścianie zewnętrznej. Był to jedyny w Polsce przykład tak ukształtowanego warownego wjazdu na zamek.

  • plan
  • tenczyn
  • tenczyn2
  • tenczyn4
  • tenczyn5

Wawel

Zamek królewski na skalistym wzgórzu jurajskim wznoszącym się wśród niziny, na lewym brzegu Wisły, położony na południe od średniowiecznego miasta lokacyjnego; rezydecncja książęca i królewska od połowy XI w. do końca XVI w. Naokoło wzgórza znajdowały się niegdyś mokradła i łąki zalewane wodami Wisły i Rudawy, stanowiące naturalne przeszkody broniące dostępu do grodu. Wschodnia część wzgórza jest nieco wyższa i tam prawdopodobnie należy szukać pierwszych umocnień wczesnofeudalnego grodu, chronionego z trzech stron stromymi, skalistymi stokami, wałami i fosami. W obrębie grodu stanęły pierwsze budowle sakralne na Wawelu : rotunda NMP, na południowy zachód od niej kościół, którego relikty zostały odkryte dopiero w 1968 roku, na północ – pierwsza katedra wawelska pod wezwaniem św. Gereona, wzniesiona w połowie XI w. Obok niej, niemal na kulminacji wzgórza, zostały odsłonięte mury nieokreślonej budowli na planie kwadratu. Zapewne w obrębie tego grodu zaczęto w 1087 roku wznosić mury drugiej katedry wawelskiej zwanej Hermanowską. Wyniki badań archeologicznych i architektonicznych przeprowadzonych w latach 1921-39, nie zawsze w sposób metodyczny, nie pozwalają na dokładne określenie czasu budowy tzw. sali o 24 słupach oraz domniemanego gródka murowanego z wieżą, usytuowanego na wschodnim skraju wzgórza. Można przypuszczać, że na pozostałym terenie wzgórza było otwarte osadnictwo oraz gródek o konstrukcji drewniano-ziemnej na skraju zachodnim obok dzisiejszej wieży Złodziejskiej. Spalenie i znisczenie grodu przez Tatarów w 1241 roku spowodowało przemiany na wzgórzu wawelskim. W tymże samym roku Konrad Mazowiecki wzniósł umocnienia łączące pierwszą katedrę z rotundą, na miejscu których na przełomie w. XIII i XIV został wzniesiony mur obronny, częściowo zachowany. Pełną odbudowę zniszczonego grodu należy zapewne wiązać z działalnością budowlaną Bolesława Wstydliwego, o której wspominają przekazy historyczne z lat 1250-58. Zapewne w tym czasie zaczęto wznosić murowane umocnienia na północno-wschodnim skraju wzgórza. W 1265 roku po raz pierwszy całe wzgórze wawelskie zostało otoczone fortyfikacjami drewnianymi i stało się jednym warownym zespołem, składającym się z zamku właściwego w części wschodniej oraz lennych zabudowań, przeważnie kościelnych, w części zachodniej. Tak ufortyfikowany zamek wawelski odegrał znaczną rolę w walkach książąt o dzielnicę krakowską w drugiej połowie XIII w. Można przypuszczać, że na zarysie drewnianych fortyfikacji powstały w XIV i XV w. nowe fortyfikacje murowane z kamienia i otaczające całe wzgórze, zapewne wznoszone etapami. Konieczność dostosowania ich do skalnego podłoża spowodowała nieregularność zamku wawelskiego. Pożar w 1306 roku mógł znacznie przyspieszyć przebudowę umocnień zamku oraz jego zabudowę zarówno mieszkalną jak i sakralną. W obrębie umocnień właściwego zamku staneła nowa siedziba królewska. W linii murów zamykających dziedziniec od południa został wzniesiony jednotraktowy budynek mieszkalny z krużgankami, będący dobrym przykładem zabudowy przymurnej. Na północno-wschodnim cyplu skalnym przy starej wieży staneła na początku XV wieku nowa wieża mieszkalna, zwana Łokietkową, w której na piętrze znajdowała się dwukondygnacjowa sala o sklepieniu wspartym na jednym słupie. W roku 1320 Władysław Łokietek zaczął budować nową katedrę gotycką na murach romańskiej. W części zachodniej wzgórza za Kazimierza Wielkiego zostały wzniesione dwa kościoły : Św. Jerzego (1346) i św.Michała (1355); prawdopodobnie w tej części zamku były również budynki dla duchownych. System obrony zamku wykorzystywał w pełni niedostępność wzgórza. Mury obronne były zapewne wystarczającym zabezpieczeniem, bowiem na podstawie dotychczasowych badań można ustlić istnienie w tym czasie trzech wież w linii murów obwodowych. Od strony Wisły staneła wieża zwana Złodziejską, w dolnej kondygnacji wykonana z kamienia. Od strony wschodniej znajdowała się graniasta wieża zwana Duńską. Wieże te, których pierwotnej wysokości nie znamy, mogły pełnić funkcję strażnic. Od strony północnej nad podjazdem do bramy, która dopiero po połączeniu zamku z fortyfikacjami miejskimi w tej części zamku została umieszczona, staneła wieża nazwana później Zygmuntowską. W 1412 roku przekazana kapitule, jest obecnie dzwonnicą katedralną. Rozbudowę fortyfikacji zapoczątkował Władysław Jagiełło, który w 1394 roku podwyższył mury obwodowe, a na narożu północno-wschodnim obok wieży Lokietkowej wystawił poza licem murów obwodowych nową wieżę mieszkalną, zwaną Kurzą Nogą. Wieża ta, zbudowana na planie prostokąta, dwuprzestrzenna, miała w dolnej kondygnacji zachowane do dziś pomieszczenia sklepione, na piętrze zaś komnaty zapewne ze słupami, pełniące funkcję sypialni królewskiej. Od wieży było dojście do ganku na wysokim oskarpowanym podmurowaniu. Ganek prowadził do wieży wysuniętej 25 m. poza mury, zapewne latrynowej. Ślady tego dojścia są w tzw. Kurzej Stopie. Przypuszczalnie w tym czasie zaczęto fortyfikować wjazd do zamku wznosząc wieże i przedbramie. Za czasów Kazimierza Jagielończyka dodano od południa dwie wysokie wieże. Na południowo-zachodniej krawędzi wzgórza około 1462 roku staneła wieża zwana Sandomierską, zbudowana na czworobocznej podstawie, wyżej graniostosłupowa o zaokrąglnych narożach. Miała siedem kondygnacji ze strzelnicami przystosowanymi do broni palnej, była zwieńczona machikułami i dachem stożkowym. Na drugim końcu południowej ściany zamku stanęła podobnie ukształtowana wieża zwana Lubranką, obecnie Senatorską. Niestety, liczne przebudowy zatarły układ strzelnic. Była to najwyższa wieża w zamku, o ponad 20 m wysokości. W systemie obrony w drugiej połowie XV wieku wieże te nie mogły odegrać dużej roli, dlatego też pomiędzy nimi wzniesiono czworoboczną basztę zwaną Szlachecką. Pomiędzy nią, a wysokimi wieżami krańcowymi zostały wymurowane zapewne w XVI wieku dwie baszty : na odcinku zachodnim – Panieńska, mająca ściany ustawione skośnie do muru i zaokrąglone czoło, na odcinku wschodnim – Tęczyńska, zbudowana na planie pięcioboku z ostrym zewnętrzym narożem. Ponieważ istnieją wyłącznie relikty fundamentów odkopanych w 1945 roku, można tylko przypuszczać, że baszty były przystosowane do broni palnej. W latach 1502-36 za panowania Zygmunta Starego nastąpiła budowa nowej, renesansowej siedziby na miejscu średniowiecznego zamku. Wielki blok budynków mieszkalnych obejmował z trzech stron dziedziniec trzykondygnacjowymi skrzydłami o układzie jednotraktowym. Z czwartej strony zamykała dziedziniec ściana zwieńczona attyką. Trzykondygnacjowe krużganki otaczające dziedziniec powstały po 1521 roku. W latach 1644-46 z inicjatywy Władysława IV, a pod kierunkiem Jana Pleitnera, zostały wprowadzone nowe umocnienia ziemne, zapewne od zagrożonej strony południowej, i zbudowana wieloboczna basteja przy bramie wjazdowej. Tak obwarowany zamek oblegały w 1654 roku wojska szwedzkie. Zasadnicze zmiany w systemie obronnym nastąpiły w latach 1790-94 przez wprowadzenie nowych fortyfikacji murowanych z nasypami ziemnymi poniżej średniowiecznych murów obwodowych od strony Wisły. W wyniku trzeciego rozbioru Polski Kraków został włączony do Austrii. Następna rozbudowa nowożytnych fortyfikacji, przeprowadzona została w latach 1848-60 przez władze austriackie, była połączona niestety z wyburzeniem wielu dawnych umocnień i z dewastacją wnętrz zamkowych zamienionych na koszary. Po wykupieniu zamku przez społeczeństwo polskie w 1905 roku przystąpiono do badań, konserwacji i pełnej odbudowy w latach 1905-64.  

  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
  • 6
  • 7
  • 8
  • 9

Zator

Zamek książęcy położony na stromej skarpie na lewym brzegu rzeki Skawy, w południowo-wschodniej części miasta. Gotycki zamek zbudowano wkrótce po roku 1445, kiedy Zator stał się stolicą księstwa zatorskiego, należącego do oświęcimskiej linii Piastów śląskich. W 1494 roku Jan Olbracht kupił księstwo zatorskie, a w roku 1513 zostało włączone do Korony. Później aż do 1772 roku mieli na zamku swoją siedzibę starostowie niegrodowi. Zamek został przebudowany w 1836 roku przez Franciszka Marię Lanciego.

  • 10
  • 11
  • 5
  • 6
  • 7
  • 8
  • 9
  • DSC00448
  • DSC00449
  • DSC00450
  • DSC00451
  • DSC00452
  • DSC00453
  • DSC00454
  • DSC00455
  • zator

Fotografie zamków : Mateusz Szczawiński