Twierdza Kraków
Historia | Komendanci | Umocnienia | Zaplecze
Ostateczna utrata niepodległości i objęcie Krakowa na trzy ćwierci wieku zaborem austriackim stały się zarazem początkiem nowego okresu w życiu miasta, okresu wielkiej , nowoczesnej twierdzy, jednej z najsilniejszych w Europie. Budowa tej twierdzy nie wynikała bynajmniej, jak sądzą niektórzy, z potrzeby nadzoru nad miastem i stłumienia ewentualnych powstań lub rozruchów. Przy ówczesnym rozwoju broni palnej - przede wszystkim artylerii - wystarczyłoby kilkanaście baterii dział ustawionych gdziekolwiek na przyległych wzgórzach : Krzemionkach, Sikorniku, Pasterniku, by bezbronne miasto musiało ulec po pierwszym zbombardowaniu. Gdyby kogoś jeszcze to nie przekonało, wystarczy odwiedzić lub tylko objerzeć zachowane nie opodal miasta fortyfikacje. Wszystkie są odwrócone tyłem, niejako plecami, zatem artyleryjski ostrzał Krakowa nie był z nich praktycznie wogóle możliwy ! Przekształcenie Krakowa w potężną twierdzę miało zgoła inne przyczyny. Z punktu widzenia monarchii austro - węgierskiej, coraz bardziej sprzymierzonej z Prusami i coraz więcej obawiającej się carskiej Rosji, miasto leżało w kluczowym, strategicznym punkcie. Blokowało zarówno możliwy kierunek natarcia od strony Warszawy, jak i od strony Lwowa. Zamykało drogę na Wiedeń. Uniemożliwiało przedarcie się dolinami rzek na Słowację. W drugiej połowie XIX wieku, gdy nikomu się nie śniło o lotnictwie, gdy motoryzacja wojskowa była dopiero w powijakach, gdy podstawowymi formacjami była piechota, kawaleria i artyleria, gdy jedynymi liniami przemieszczenia się armii były koleje,
Twierdza Kostrzyn
Fort Sarbinowo | Bastion Filip | Brama Berlińska
Położona u ujścia Warty do Odry twierdza miała za zadanie bronić szlaki komunikacyjne prowadzące z Brandenburgii do Poznania i Szczecina, jak również zapewnienie bazy wojskom atakującym i ochrony dla wojsk wycofujących się. Twierdza Kostrzyn zbudowana została na narysie sześciokąta z sześcioma bastionami : „Król”, „Królowa”, „Książę”, „Księżniczka”, „Filip” i „Brandenburgia”. Dwa z nich posiadały nadszańce, „Król” – „Mały Nadszaniec” i „Książę – Wielki Nadszaniec”. Pomiędzy bastionami „Król” i „Królowa” znajdował się rawelin „Albrecht”, między „Królową” i „Księciem” – rawelin „Chrystian Ludwik” i między „Księżniczką” a „Filipem” – rawelin „August – Wilhelm”. Znajdujący się od strony Gorzyna rawelin „Albrecht” poprzedzało dzieło rogowe, z dwoma bastionami „Odrzańskim” i „Strzeleckim”, które od czoła osłonięte były rawelinem „Gorzyńskim”. Do twierdzy prowadziły dwie bramy „Brama Berlińska”, „Brama Sarbinowska” oraz dwie furty „Na Chyżę i „Młyńska”. Na przeciwległym brzegu Odry powstało przedmieście z dwoma bastionami otoczone fosą. Całość założenia znajdującego się na lewym brzegu Odry otoczona została redanami
Twierdza Kłodzko
W X w. na miejscu dzisiejszej Twierdzy Kłodzkiej istniał czeski gród Kladsko. Kłodzko położone na dogodnej drodze zostało w XII wieku podniesione do rangi miast królewskich. W owym czasie był to najsilniej ufortyfikowany ośrodek, otoczony pierścieniem murów z wieżami i fosą. Jakość murowanych umocnień potwierdzila się w roku 1428, kiedy to został odparty szturm przez husytów. Pod koniec XV wieku fortyfikacje obronne miasta zostały przebudowane, między innymi wznosząc przed ciągiem murów basteje. Od tego momentu zaczęto nazywać Kłodzko twierdzą. W następnym wieku przebudowano fortyfikacje, modernizując między innymi górujący nad miastem zamek. W czasie wojny trzydziestoletniej, w roku 1622 miasto uległo wojskom austriackim, które po jego zajęciu przystąpiły do kolejnej rozbudowy umocnień. Punktem zwrotym w dziejach Twierdzy Kłodzkiej było zdobycie miasta przez Prusy. Miastu poświęcono szczególną uwagę ponieważ leżało ono na najdogodniejszym szlaku prowadzącym z Czech na Śląsk. Rozbudowę twierdzy powierzono najwybitniejszemu generałowi w służbie króla Prus Gerardowi Korneliuszowi Walrave. Budowę rozpoczęto w roku 1723 a zakończono w 1742 roku. Ponieważ w czasie rozbudowy generał Walrave popadł w niełaskę u króla Prus i trafił do więzienia, jego prace kontynuował inżynier wojskowy Friedrich Christian von Wrede. Zadecydował on o wybudowaniu nowego fortu na Owczej Górze po przeciwnej wschodniej stronie rzeki Nysy Kłodzkiej. Kiedy to w roku 1760 budowa była na ukończeniu wybuchła kolejna wojna zwana siedmioletnią, podczas której wojska austriackie opanowały miasto i twierdzę.
Twierdza Nysa
Bastion świ. Jadwigi | Fort II (Regulicki)
Przez miasto Nysę od najdawniejszych wieków prowadziły szlaki handlowe, przez co sprzyjało to rozwojowi miasta. W celu zabezpieczenia miasta przed ewentualnymi grabieżami, postanowiono Nysę otoczyć licznymi murami obronnymi wraz z licznymi wieżami i basztami. Pierwsze fortyfikacje w Nysie powstały w roku 1594 według planu Johannesa Schneidera z Lindau. Umocnienia te zaczęto przebudowywać w roku 1643 wg. szkoły holenderskiej i nowowłoskiej kładąc silny nacisk na system obrony skrzydłowej. Nysa została otoczona 10 bastionami, 4 roweliniami oraz wodną fosą. Przez całe umocnienia biegła ukryta droga. Do dzisiejszego dnia z tamtych obiektów zachował się jedynie bastion św. Jadwigi. Przełomowym momentem dla fortyfikacji w Nysie był rok 1741, kiedy to w czasie wojny Austriacko - Pruskiej, król pruski - Fryderyk II zdobył miasto. Doceniając strategiczne położenie miasta postanowił uczynić z Nysy twierdzę.
Twierdza Srebna Góra
Fort Ostróg | Fort "Wysoka Skała" | Donżon z wieńcem bastionów
Naturalne ukształtowanie terenu Gór Sowich doskonale broniło dostępu do Śląska od strony południowej, jedynym dostępnym przejściem była przełęcz Srebnogórska. Nazwa położonego niżej miasta i przełęczy wzieła się od zalegających tutaj złóż srebra, które od XIV w. były wydobywane. W ciągu wojny trzydziestoletniej wykorzystały to w roku 1633 wojska cesarskie pod wodzą Albrechta Wallensteina i uderzyły na stacjonującą na Śląsku armię saską. W toku dalszych działań wojennych z przełęczy korzystały wojska szwedzkie i cesarskie, które wielokrotnie rabowały miasto. Znaczenie tego przejścia w Górach Sowich dostrzegł Fryderyk Wielki, po zajęciu Śląska przez Prusy. Prowadzący tędy szlak stanowił lukę w systemie obrony Śląska między twierdzą Świdnica a twierdzą Kłodzko, dlatego król pruski zadecydował o budowie fortyfikacji. Pierwszy projekt umocnień został stworzony przez Franciszka Pinto w roku 1763, lecz nie odpowiadał królewskim ambicjom i został odrzucony. W rok później Ludwig Regler przestawił bardziej rozległy plan który został zaakceptowany.
Twierdza Osowiec - Fort I Centralny
Twierdza została usytuowana na jedynej przeprawie przez bagna biebrzańskie, w najbardziej newralgicznym miejscu, to jest na dwukilometrowym zwężeniu Biebrzy. Stanowiła ważny element zespołu umocnień broniących zachodnich granic imperium rosyjskiego. Jej głównym zadaniem była obrona przed ewentualnym atakiem wojsk niemieckich z Prus Wschodnich. Stąd na niej spoczął główny ciężar blokowania całej doliny, zabezpieczenia linii kolejowej do Grajewa ze szczególnym uwzględnieniem mostu kolejowego w Osowcu. Pierwotnie prace przy budowie Twierdzy Osowiec miały rozpocząć się w 1874 roku, jednak z różnych przyczyn zostały opóźnione. Budowę rozpoczęto dopiero 13.09.1882 roku a zakończono w 1892 roku, jednakże do wybuchu I wojny światowej trwały ciągle prace modernizacyjne, polegające między innymi na wzmacnianiu budowli ceglanych dolewkami betonu. W zasadniczym okresie wznoszenia twierdzy wybudowano cztery forty : I - Centralny, II - Zarzeczny, III – Szwedzki, IV – Nowy, tworząc tym samym dobrze rozwinięty system fortyfikacji. W latach 1882 – 1891 powstały pierwsze trzy forty, które zaprojektował i kierował na ich terenie pracami gen. inż. Rościsław Krassowski. Natomiast fort IV był dziełem sztabskapitana inż. Nestora Bujnickiego. W planie miał powstać jeszcze jeden Fort V, lecz wybuch I wojny światowej nie pozwolił na jego budowę. Pomimo zastosowania przy robotach maszyn parowych i innych technicznych nowinek, większość prac wykonywano ręcznie.
Twierdza Wisłoujście
W pobliżu półwyspu Westerplatte, położony jest unikalny zabytek sztuki fortyfikacyjnej - Twierdza Wisłoujście. Nazwa pochodzi od jej położenia, znajduje się ona w miejscu dawnego ujścia Wisły, które stanowiło ważny z punktu widzenia strategicznego teren, skąd można było kontrolować ruch statków wypływających i wpływających do Gdańska. Pod koniec XV wieku znajdującą się tutaj gotycką latarnię morską zaczęto wykorzystywać militarnie, a w latach 1562-1563 dookoła niej wybudowano czterokondygnacyjną basteję o średnicy 33,5 m. zwaną Wieńcem. W niedługim czasie została wykorzystana jako punkt oporu przeciwko królowi Stefanowi Batoremu. W roku 1577 umocnienia te były oblegane przez wojska królewskie, pomimo kilkakrotnych prób zdobycia i silnych zniszczeń, oblężenie zakończyło się nie powodzeniem (w czasie walk uległa zniszczeniu ostatnia kondygnacja - czwarta, której już nie odbudowano).