Twierdza Kowno - Fort IX
"Jeden z fortów wchodzących w skład pierścienia Twierdzy Kowno, użytkowany w okresie międzywojennym, podczas II wojny światowej i bezpośrednio po niej jako więzienie. Od 1958 r. w forcie znajduje się muzeum. Obiekt położony jest przy wyjeździe z Kowna od strony od strony północno-zachodniej, obok autostrady A1/E85 Kowno- Kłajpeda
Historia
Twierdza na zachodniej granicy Imperium Rosyjskiego, była wznoszona od 1882 r. i na początku XX w. składała się z ośmiu fortów i dziewięciu baterii. W 1903 r. przystąpiono do budowy fortu oznaczonego numerem IX, znacznie nowocześniejszego od poprzednich, uwzględniającego najnowsze osiągnięcia sztuki wojennej. Fort położony w pobliżu wioski Kumpė, na północny zachód od zabudowy miejskiej, miał stanowić punkt obronny strzegący strategicznego wzniesienia Linkuva. Fort został wybudowany według projektu prof. Wieliczki, a jego budowa trwała dziesięć lat i kosztowała 850 tys. rubli.
A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | Ł | M | N | O | P | R | S | T | U | W | X | Y | Z |
:: A ::
AMBRAZURA – tarcza strzelnicy. Historycznie także : 1. strzelnica działowa otwarta od góry; 2. strzelnica okrętowa zamykana klapą; 3. → zasłona strzelnicy.
APROSZE (hist.) → przykopa.
:: B ::
BALISTA – w czasach antycznych i w średniowieczu przyrząd do miotania ciężkich strzał.
BARK - bok lub ściana niektórych elementów obronnych, łącząca czoło z kurtyną, zaopatrzona w stanowiska ogniowe osłaniające ostrzałem kurtynę, międzypole, fosę i czoło sąsiedniego elementu bądź działa obronnego. Wprowadzenie barków zwiększa ilość stanowisk ogniowych dla prowadzenia ognia bocznego (flankującego).
BARKAN – dzieło obronne o narysie trapezu. Stosowany jako element linii lub obwodu obronnego, występujący samodzielnie lub w powiązaniu z wałami.
BASTEJA – element obronny występujący na przełomie okresów fortyfikacji średniowiecznej i nowożytnej, założony na dowolnym planie, najczęściej kolistym (→ rondela), półkolistym lub wielobocznym (prócz pięcioboku), niski, funkcjonalnie związany z → kurtynami, wysunięty przed nie, do wnętrza otwarty szyją jak w bastionie, przystosowany do ogniowej obrony, zarówno przyległych odcinków kurtyny oraz fosy, jak sąsiednich elementów obronnych i przedpola. Cechą charakterystyczną bryły b. jest średnica podstawy z reguły większa od jej wysokości.
BASTION– element fortyfikacji nowożytnej, założony na planie pięcioboku, niski, funkcjonalnie związany z kurtynami, występujący przed nie czterema bokami, do wnętrza otwarty → szyją, przystosowany do ogniowej obrony przyległych odcinków kurtyny, fosy, sąsiednich bastionów, a także przedpola. Konstrukcja bastionu zapewnia : ograniczenie do minimum powierzchni narażonej na czołowe działanie pocisków artyleryjskich, maksymalną wytrzymałość na ich uderzenia, przy równoczesnym uzyskaniu możliwie wielu stanowisk dla własnej artylerii. Narys i urządzenia fortyfikacji bastionowej stwarzają możliwość wzajemnej obrony jednych odcinków obwodu obronnego przez drugie oraz w maksymalnym stopniu eliminują pola martwe. Na narys bastionu składają się : dwa boki → czoła zwrócone w kierunku przedpola, wyznaczające kąt bastionowy, → barki wiążące czoło z kurtyną (czasem cofnięte i osłonięte → uszami) oraz szyja zawarta między barkami. Narys uwarunkowany jest zastosowaną → szkołą fortyfikacyjną. Z reguły umiarowy z narożnikiem na osi symetrii, czyli linii głowy bastionu; w przypadku konieczności dostosowania do wcześniejszego narysu twierdzy lub trudnych warunków terenowych może być nieumiarowy. Stosowano również półbastiony, zwłaszcza w zespołach tzw. rogów i koron. W zależności od szkoły bastion jest murowany, ziemny lub konstrukcji mieszanej. W szkole staro włoskiej występuje również w postaci → piatta forma. W wypadku gdy barki bastionu nie łączą się z kurtynami, określa się go jako oddzielony.
BATERIA- ogniowe lub techniczne zespoły i zgrupowania środków walki (dział, karabinów maszynowych, wyrzutni rakiet itp.), usytuowane w jednym rejonie lub współdziałające ze sobą. Potocznie określa się tak również stanowiska (najczęściej polowe, ziemne) tych zgrupowań.
:: C ::
CYTADELA – dzieło obronne niewielkich rozmiarów zlokalizowane obok lub wewnątrz wielkiej twierdzy, stanowiącej jej rdzeń oraz główny i ostateczny punkt oporu. Zazwyczaj mieściła się tam bojowa siedziba dowództwa twierdzy, ponadto z reguły więzienie.
CZOŁO – część dzieła obronnego lub jego elementu, zwrócona w kierunku przedpola. W szczególności określenie to stosuje się do dzieł nowożytnych, posiadających narys bastionowy lub poligonalny, oraz → fortów, niezależnie od użytego materiału.
CZOSTKI – zaostrzone słupy drewniane wbijane ukośnie lub poziomo, gęsto obok siebie lub w odstępach, w stok, w przeciwstok lub dno fosy, jako dodatkowe urządzenie obrony biernej. W stoku wału umieszczano je ostrzem ku górze, ku dołowi lub na przemian; niekiedy stosowano czostki w kilku rzędach.
:: D ::
DROGA KRYTA – droga w poziomie terenu, obiegająca fosę do przedpola, osłonięta → przedstopiem, stosowana do przemieszczania wojsk wzdłuż zewnętrznej linii obwarowań oraz przerzucania wycieczek, które gromadziły się w jej poszerzonych załamaniach, tworzących tzw. place broni. Droga kryta pogłębia obronę jako pierwsza linia ogniowa. W końcu XIX w. drogi kryte tracą znaczenie, przestają być stosowane.
DROGA FORTECZNA – droga bita przeznaczona do komunikacji wojskowej w obrębie twierdzy pierścieniowej. Od wewnątrz pierścienia fortów biegła d.f. obwodowa (zwana rokadową), od której do poszczególnych fortów dochodziły krótkie odcinki d.f. dojazdowych. Dla maskowania ruchów wojsk, drogi obsadzano rozłożystymi drzewami.
DROGA ROKADOWA – droga biegnąca na zapleczu linii obrony i w zasadzie do niej równoległa, przeznaczona dla ruchu wojsk. W twierdzy pierścieniowej łącząca poszczególne forty.
DZIAŁOBITNIA – stanowisko ogniowe dla działa, z pełnym jego wyposażeniem.
DZIEŁO OBRONNE – najszersze określenie samodzielnej budowli obronnej (np. fort), lub zespołu (np. twierdza), składającej się z elementów obronnych.
DROŻNIA – całość sieci drożnej twierdzy lub jej części.
DWURAMIENNIK – polowe dzieło obronne fortyfikacji nowożytnej, założone na narysie trójkąta, z reguły równoramiennego, którego dwa boki zwrócone na przedpole opatrzone są profilem obronnym, trzeci zaś bok, wewnętrzny, pozostaje otwarty tworząc → szyję. Stosowany również jako element fortyfikacji zewnętrznej.
:: F ::
FOGLERZ - działo używane w XV i XVI w. prototyp armaty odtylcowej (ładowanej od tyłu, a nie jak zwykle podówczas, od wylotu lufy).
FORT – zespół elementów bojowych rozmieszczonych na stałe w terenie, zabezpieczonych elementami fortyfikacyjnymi o zamkniętym narysie. To dzieło obronne, stanowiące część twierdzy, przystosowane do samodzielnej obrony okrężnej, z reguły w powiązaniu z sąsiednimi umocnieniami. Forty mogą być stałe lub polowe. Można je klasyfikować wg różnorodnych kryteriów.
FORT ARTYLERYJSKI – element obwodu obronnego → systemu → fortowego ześrodkowanego, przeznaczony dla artylerii obrony bliskiej i dalekiej oraz piechoty. Występuje w dwóch odmianach: jako → jednowałowy i → dwuwałowy.
FORT DWUWAŁOWY – rodzaj fortu artyleryjskiego, wyposażonego w dwa wały: górny – usytuowany przeważnie z tyłu nad koszarami szyjowymi, ze stanowiskami dla artylerii obrony dalekiej oraz przedni, dolny, ze stanowiskami dla artylerii obronny bliskiej i piechoty.
FORT JEDNOWAŁOWY – rodzaj → fortu artyleryjskiego, wyposażonego w jeden wał, przeznaczonego zarówno dla artylerii obrony bliskiej i dalekiej, jak i dla piechoty.
FORT GŁÓWNY – fort o znaczeniu kluczowym dla określonego odcinka obwodu obronnego. Z reguły większych rozmiarów i obsadzony silniejszą załogą, niż w fortach pośrednich. F.g. określa również ośrodek grupy warownej.
FORT ŁĄCZNIKOWY – rodzaj fortu przeznaczonego do wiązania sąsiadujących ze sobą twierdz.
FORT PANCERNY – rodzaj fortu stosowanego od ok. 1885 r., wyposażonego w stanowiska bojowe opancerzone (wieże pancerne, ściany, tarcze).
FORT PIECHOTY – rodzaj niewielkiego → fortu pośredniego obsadzonego piechotą.
FORT POLOWY – rodzaj fortu będącego elementem fortyfikacji polowej.
FORT POŚREDNI – rodzaj niewielkiego fortu usytuowanego w Międzypolu → fortów głównych.
FORT REDITOWY (z francuskiego, redutte w odróżnieniu od reduty – redoute) - element obwodu obronnego lub samodzielne dzieło obronne wysunięte na przedpole linii obronnej, charakterystyczne dla → systemu poligonalnego, przeznaczone dla artylerii obronny bliskiej i dalekiej oraz piechoty. → Śródszaniec fortu stanowi budowla w formie półkolistej, podkowiastej lub czworobocznej w typie → wieży Montalemberta (przypominająca wolno stojącą → basteję), osłonięta od przedpola wałem w kształcie → bastionu oddzielonego z → kaponierami, od strony zapola kaponierą szyjową, niekiedy zdwojoną i rozbudowaną.
FORT ROZPROSZONY - element obwodu obronnego systemu fortowego rozproszonego o rozrzuconych zgodnie z ukształtowaniem terenu stanowiskach bojowych dla artylerii obrony dalekiej i bliskiej, jak również piechoty i odpowiednio rozmieszczonych schronach, powiązanych ze sobą linią przeszkód (fosa, zasieki).
FORT STAŁY – rodzaj fortu będącego elementem fortyfikacji stałej.
FORT ZEŚRODKOWANY – element obwodu obronnego systemu fortowego ześrodkowanego o zespolonych stanowiskach bojowych dla artylerii obrony dalekiej i bliskiej, jak również dla piechoty, związanych bezpośrednio ze schronami.
FRONDIBOLA – średniowieczna wielka machina miotająca, używana głównie w oblężeniach.
FORTYFIKACJA POLOWA – umocnienie budowane doraźnie najprostszymi środkami w czasie działań wojennych.
FOSA – przeszkoda umieszczona przed linią obrony w postaci sztucznego zagłębienia w terenie.
:: G ::
GLACIS – przedstok.
GLIF – boczna ściana otworu okiennego, strzelnicy, drzwi itp.
GRODZA – przegroda, przeważnie murowana, biegnąca poprzecznie przez rów dzieła obronnego, służąca do obrony biernej. Grodza w fosie suchej przeznaczona jest do wychwytywania pocisków strzałów czołgających i utrudnia ruch nieprzyjaciela wzdłuż fosy. Grodza w fosie mokrej spełnia także rolę urządzenia regulującego poziom wody w odcinkach fosy. Dla utrudnienia przejścia jej grzbiet kształtowano ostro, stosując dodatkowo kraty lub murowane sterczyny zajmujące całą jej szerokość. Niekiedy grodza zawierała galerię obronną umożliwiającą dostęp do stawideł. Stosowano ją również jako osłonę miejsca przepływu odnogi rzecznej przez linię obrony w głąb twierdzy.
GRUPA WAROWNA – jest to zespół dzieł obronnych z ośrodkiem w postaci fortu głównego; może tworzyć linię lub obwód zamknięty.
:: H ::
HAKOWNICA – ciężka ręczna broń palna stosowana głównie w średniowieczu, zaopatrzona w charakterystyczny hak w pobliżu wylotu służący do zaczepiania np. o parapet strzelnicy celem amortyzacji odrzutu przy strzale.
HUFNICA – XV – wieczne działo polowe, prototyp haubicy.
:: K ::
KAPONIERA – element obronny przeznaczony do obrony wnętrza fosy, o wysokości nie przekraczającej przeciwstoku. Jest to wyodrębniona, niska, skazamatowana budowla, w formie wtopionej w stok lub przeciwstok fosy, bądź w postaci szyi, łączącej stok z dziełem zewnętrznym. Występuje w różnych postaciach : pojedyncza lub podwójna, wewnętrzna lub zewnętrzna, barkowa bądź szyjowa; w fortach redutowych i artyleryjskich częsta w postaci tzw. „kocich uszu”.
KAPONIERA REWERSOWA (hist.) → kaponiera zewnętrzna.
KAPONIERA ZEWNĘTRZNA – kaponiera usytuowana w przeciwstoku fosy.
KAWALIERA – 1. wieżyczka strażnicza usytuowana na narożniku → bastionu; 2. rodzaj stanowiska lub baterii będącej najwyższym miejscem obwodu obronnego twierdzy.
KAWERNA – schron wykuty w głębi skały w formie korytarza lub groty.
KAZAMATA – sklepione pomieszczenie forteczne umieszczone poniżej poziomu terenu; mogą być jedno – lub wielokondygnacyjne, wyposażone w działobitnie.
KLESZCZE – element charakterystyczny dla fortyfikacji nowożytnej, składający się z dwóch ramion stykających się pod kątem rozwartym, zwróconym w kierunku przedpola, właściwy dla kleszczowego sposobu obrony.
KOCIE USZY (Hist.) – rodzaj → kaponiery opatrzonej od strony czołowej dwoma półkoliście występującymi ryzalitami. Występuje w XIX w. w szkole fortyfikacyjnej austriackiej.
KOJEC – niewielkich rozmiarów kaponiera służąca głównie do obrony dwa fosy. Gdy jest związany ze stokiem : kaponiera = kojec stokowy. Gdy jest związany z przeciwstokiem : kojec = kaponiera przeciwstokowa (rewersowa).
KOPUŁA PANCERNA – 1. stała, nieruchoma pancerna czasza, wykonana bądź z płyt, bądź ze staliwa, służąca zwykle do celów obserwacyjnych, niekiedy jako stanowisko ogniowe; 2. nie właściwe określenie → wieży pancernej.
KOSZARY SZYJOWE – budynek koszar usytuowany po stronie szyi fortu, przystosowany do obrony, przeważnie opatrzony kaponierą lub tradytorem.
KRENELAŻ – urządzenie obronne stanowiące zwieńczenie przedpiersia dowolnego elementu obronnego lub budowli, będące ciągiem występujących na przemian zębów i wrębów. Wręby pełnią funkcję otwartej od góry strzelnicy, często osłanianej → zasłonami stałymi lub ruchomymi. Zęby pełnią funkcję osłony, niekiedy dodatkowo wyposażone są w strzelnicę.
KUNSZTY WODNE (hist.) – urządzenia inżynieryjne służące do prowadzenia wody w terenie (np. kanały, śluzy, zapory).
KURTYNA – ściana fortyfikacyjna broniona ze skrzydeł, jednym lub dwoma elementami obronnymi i bezpośrednio z nimi związana.
KWADRANT – czworoboczna wielka baszta lub → basteja.
LUNETA (hist.) – półksiężyc
:: Ł ::
ŁAWA DZIAŁOWA – pozioma część działobitni osłonięta przedpiersiem; przeznaczona do ustawienia działa.
ŁAWKA STRZELECKA – część profilu obwodu obronnego związana funkcjonalnie z przedpiersiem, stanowiąca stopień umożliwiający strzelanie z broni ręcznej ponad przedpiersiem, przez strzelnice.
ŁUKI OPRÓŻNIONE – W fortyfikacji nowożytnej element konstrukcyjny muru stoku lub przeciwstoku w postaci sklepień sięgających horyzontalnie od murowanego lica w głąb ziemnego nasypu wału. Sklepienia są od góry zasypane ziemią, zachowując poniżej podniebienia przestrzeń pustą – od czoła zamkniętą ścianą, od góry sklepieniem łuku, od tyłu zaś i spodu skośną płaszczyzną naturalnego zsypu ziemi. Zespół łuków opróżnionych służyły do opóźniania burzenia stoku lub przeciwstoku przy bombardowaniu.
:: M ::
MACHIKUŁY – urządzenia składające się z zespołu otworów powstałych przez nadwieszenie przedpiersia na wspornikach, zwykle wysuniętych przed lico muru, umożliwiających bezpośrednią obronę pionową podstawy ściany elementu obronnego.
MIĘDZYPOLE – przestrzeń pomiędzy dwoma sąsiednimi fortami, znajdująca się pod ich ostrzałem.
MUR CARNOTA – urządzenie obronne w fortyfikacji nowożytnej (od XVIII w.) w formie chodnika obronnego, umieszczonego przy stoku, nieco powyżej dna fosy, opatrzonego murem ze strzelnicami; przeznaczone do obrony wnętrza fosy.
:: N ::
NAROŻNIK – pojęcie wieloznaczne: - 1. w narysie kleszczowym kąt wysunięty w przedpole, pomiędzy dwiema zatokami; 2. (hist.) synonim → bastionu.
NARYS – linia konstrukcji geometrycznej obwodu obronnego lub linii obronnej dzieła obronnego.
NOJON (NOYAU) (hist.) → rdzeń twierdzy.
:: O ::
OBLĘŻENIE – zespół działań mających na celu zdobycie dzieła obronnego. Wstępną fazą oblężenia jest osaczenie, zmierzające do odcięcia oblężonego dzieła od zaopatrzenia z zewnątrz. Kolejną realizowaną fazą jest oblężenie regularne lub nieregularne.
OBRONA BLISKA – obrona realizowana przez oddziaływanie za pomocą urządzenia obronnego lub zespołu urządzeń przeznaczonych do obrony bliskiego przedpola (np. strzelnice, kojce, kaponiery, redity itp.).
OBRONA DALEKA – obrona realizowana za pomocą ognia prowadzonego z urządzenia obronnego lub zespołu takich urządzeń przeznaczonych do obrony dalekiego przedpola, jak również ostrzału tyłów oblegającego (np. baterie, forty).
OCTOGON – ośmioboczna → basteja lub niska baszta.
ODSADZKA – w profilu obwodu obronnego ziemnego poziomy uskok stoku, stanowiący zabezpieczenie przed usuwaniem się ziemi. Odsadzki stosowano z reguły na wysokości naturalnego poziomu terenu.
ONAGER – antyczna i średniowieczna lekka machina miotająca kule i głazy.
ORYLON (hist.) → ucho.
OSTRÓG FORTECZNY – element obrony fortyfikacji od początku XX w. Zwykle jest to betonowy schron bojowy będący jednocześnie stanowiskiem oraz elementem składowym fortyfikacji systemu fortowego rozproszonego. Potocznie (nieprawidłowo) zwany bunkrem lub niekiedy blokhauzem.
OUVRAGE – zob. grupa warowna.
:: P ::
PIATTA FORMA – w fortyfikacji systemu obronnego bastionowego szkoły staro włoskiej rodzaj → bastionu umieszczonego przy → kurtynie między dwoma zwykłymi bastionami charakteryzujący się płaskim → czołem.
PIŁA – linia obronna łamana w sposób przypominający zęby piły.
PISZCZEL – średniowieczna ręczna broń palna.
PLAC BRONI – miejsce przeznaczone na zbiórkę wojsk przed wypadem na przedpole. W forcie z przełomu XIX/XX w. przestrzeń przed koszarami szyjowymi.
PODWALNIA - sklepiony schron murowany lub drewniany, umieszczony w wewnętrznym stoku wału, mogący mieścić działobitnie i izby forteczne.
POMOST BATERII (hist.) – drewniana podstawa pod działo w działobitni.
POMOST RUCHOMY – urządzenie pozwalające na przystosowanie działa polowego do użycia na stanowisku fortyfikacji stałej oraz umożliwiające zmianę horyzontalnego położenia działa w działobitni.
POPRZECZNICA - w fortyfikacji nowożytnej : 1. krótki odcinek wału usytuowany na zewnątrz lub wewnątrz ziemnego dzieła obronnego, osłaniający wejście dzięki prostopadłemu położeniu w stosunku do jego osi; 2. odcinek wału wewnątrz dzieła lub elementu obronnego, osłaniający część zagrożoną ostrzałem dzięki poprzecznemu usytuowaniu w stosunku do punktów dominujących wysokością na przedpolu, z których przeciwnik mógłby prowadzić ostrzał wnętrza twierdzy; 3. po poł. XIX w. krótki odcinek wału prostopadły do przedpiersia, oddzielający sąsiednie → działobitnie.
POTAJNIK – murowane przejście podziemne łączące poszczególne elementy fortyfikacji lub wnętrze fortyfikacji z przedpolem, pozwalające na skryte wyjście lub wycieczkę.
POTERNA (hist.) – potajnik.
PÓŁHAK – lekka → hakownica.
PÓŁKSIĘŻYC – w fortyfikacji nowożytnej : 1. dzieło fortyfikacji zewnętrznej w postaci bastionu oddzielonego, usytuowane jako osłona narożnika bastionu; 2. głównie w XIX w. fort o narysie → bastionu.
PRZEDMOŚCIE – dzieło lub element obronny przeznaczony do obrony przyczółka mostowego.
PRZECIWSTOK – zewnętrzna strona fosy.
PRZEDBRAMIE – ogólne określenie elementów obronnych wzniesionych bezpośrednio przed bramą obwodu warownego lub na jej przedpolu, połączonych z nią i służących jej obronie.
PRZEDPIERSIE – osłona otwartych stanowisk strzeleckich lub działobitni, niekiedy wyposażona dodatkowo w krenelaż (np. w postaci tarcz pancernych) lub strzelnice.
PRZEDPOLE – przestrzeń na zewnątrz zamkniętego obwodu obronnego warowni lub położona przed frontem fortu, pozostające w zasięgu czynnej obrony dzieła obronnego i w związku z tym do tego celu przystosowana (np. przez niedopuszczenie do zalesiania, do wznoszenia trwałej zabudowy i pokrycia terenu).
PRZEDSTOK – skrajna zewnętrzna część obwodu obronnego, w postaci przedpiersia schodzącego równią pochyłą w kierunku i do poziomu przedpola.
PRZELOTNIA – kryte przejście w obrębie twierdzy, stosowane przy wejściach do schronów itp., celem obrony przed ostrzałem lub odłamkami pocisków.
PRZYKOPA – 1. w sztuce obronnej w najogólniejszym pojęciu sztuczny rów u stóp naturalnego stoku, z którego wybrana i wysypana na zewnątrz ziemia tworzy wał; 2. w oblężeniu regularnym rów (hist. aprosze), za pomocą którego oblegający zbliżają się do atakowanego dzieła obronnego.
PUNTONE – protobastion w postaci pięciobocznej baszty.
:: R ::
RAWELIN – dzieło zewnętrzne usytuowane w fosie przed → kurtyną, przeznaczone do jej osłony, o charakterystycznym trójkątnym narysie.
RDZEŃ TWIERDZY – w fortyfikacji nowożytnej główny wewnętrzny obwód, opatrzony ciągłą linią obrony. W zależności od systemu, narys bastionowy, kleszczowy z kaponierami (system poligonalny) lub fortami (system fortowy). Linią obrony stanowi wał z fosą o różnym profilu. Przedpole rdzenia twierdzy było specjalnie przystosowane do obrony, a wszelka zabudowa i przekształcenie terenu podlegały regułom → rewersu demolacyjnego.
REDAN → dwuramiennik.
REDITA – murowana budowla z działobitniami, stanowiąca ośrodek fortu zwanego reditowym.
REDUTA (z fr. reduite) – w fortyfikacji nowożytnej niewielkie dzieło polowe, stosowane jako : 1. dzieło zewnętrzne twierdzy (prototyp fortu); 2. dzieło zabezpieczające roboty oblężnicze sytuowane na końcu każdego odcinka → przykopy. Najczęściej zakładane na narysie czworoboku, niekiedy → barkanu. Reduty wyposażono często w → działobitnie.
REWERS DEMOLACYJNY – przepisy prawne określające warunki zagospodarowania terenów przedpola twierdzy (esplanady), odnoszące się do rodzaju i formy dopuszczalnej zabudowy oraz zastrzegające jej usunięcie na koszt użytkownika na rozkaz władz wojskowych w wypadku zagrożenia.
RONDEL → rondela.
RONDELA – dzieło obronne z okresu przełomu średniowiecza i czasów nowożytnych, rodzaj → bastei charakteryzującej się silnym wysunięciem w przedpole, niekiedy nawet z osadzeniem na wydłużonej → szyi.
RÓWNIA OGNIOWA – w fortyfikacji nowożytnej górna płaszczyzna przedpiersia, nachylona w kierunku przedpola pod kątem odpowiadającym kątowi nachylenia → przedstoku, w sposób umożliwiający pokryciem ogniem jego powierzchni.
:: S ::
SAPA (hist.) → przykopa.
SAILANT (hist.) – narożnik przy kleszczach.
SIĘGACZ - droga dojazdowa ślepo zakończona.
SŁONICZOŁO – w fortyfikacji nowożytnej dwuramiennik wzniesiony w fosie, osłaniający czoło bastionu.
SŁUP (hist.) – w fortyfikacji średniowiecznej jedno z dziś niejednoznacznych określeń odnoszących się do wolno stojącej wieży typu strzelniczego lub refugialnego, równoznaczne z terminem stołp.
SCHRON POGOTOWIA – pomieszczenie zabezpieczające załogę stanowiska ogniowego przed ostrzałem, umieszczona najczęściej na przedpiersiu, umożliwiające jednocześnie łatwy dostęp do tego stanowiska.
SPONSON – metalowy wykusz w kształcie trójkątnego lub czworobocznego ryzalitu, z otworami strzelniczymi i obserwacyjnymi.
SPOSÓB OBRONY – zasada zestawienia elementów obronnych celem ukształtowania systemu obronnego. Występują trzy podstawowe sposoby obrony: czołowy, kleszczowy i skrzydłowy.
SPOSÓB OBRONY SKRZYDŁOWY – zasada zestawienia ścian i elementów flankujących we wzajemnym powiązaniu. Może występować w odmianie boczno kurtynowej, gdy dwa elementy obronne (np. baszty, bastiony) flankują kurtynę znajdującą się między nimi; w odmianie środkowo kurtynowej, gdy element obronny flankuje odcinki kurtyn znajdujące się po jego bokach w linii prostej; w odmianie kątowej, gdy kurtyna znajdująca się pomiędzy dwoma elementami flankującymi załamana jest na zewnątrz.
STOK DZIANY – część profilu obwodu obronnego stanowiąca wewnętrzną stronę fosy, omurowaną.
STOŁP (hist.) - słup.
STRZAŁ RDZENNY – w linii poziomej.
SYSTEM BASTEJOWY – zasada kształtowania dzieła obronnego przy zastosowaniu ścian i bastei zestawiony wg prawideł sposobu obrony skrzydłowego, gdzie basteja stanowi element flankujący, a ściana pełni funkcję kurtyny.
SYSTEM KLESZCZOWY – zasada kształtowania dzieła obronnego przy zastosowaniu ścian zestawionych wyłącznie wg prawideł sposobu kleszczowego, tworzącego na przemian narożniki i zatoki.
SYSTEM OBRONNY – zasada zestawienia elementów obronnych wg określonego sposobu obrony. Nazwa s. o. (krótko system) wywodzi się od elementu obronnego. Stąd system basztowy, bastionowy itd.
SYSTEM POLIGONALNY - zasada kształtowania dzieła obronnego przy zastosowaniu kaponier (kojców), ścian prostych i załamanych na zewnątrz lub niekiedy kleszczowych, wg prawideł sposobu obrony skrzydłowego, ewentualnie kleszczowego.
SZKOŁA FORTYFIKACYJNA – 1. w fortyfikacji nowożytnej teoretyczna podstawa stosowana w ramach systemu obronnego swoistych form dla elementów obronnych oraz kształtowania frontu fortyfikacyjnego wg zasad właściwych dla danej szkoły. Potocznie stosuje się nazwy szkół bez określenia fortyfikacyjna, stąd szkoła starowłoska, hiszpańska itd. Do najważniejszych szkół fortyfikacyjnych w świetle aktualnego stanu badań należą; austriacka, francuska, hiszpańska, nowoholenderska, nowopruska, nowowłoska, staroholenderska, staroniemiecka, staropruska i starowłoska. Podział ten nie został dotychczas w historii fortyfikacji jednoznacznie przeprowadzony. Sz. f. posiadały zwykle odmiany zróżnicowane w szczegółach zwane manierami fortyfikacyjnymi (np. w ramach szkoły francuskiej trzy maniery Vaubana). Okres klasycznych szkół fortyfikacyjnych trwa od w. XVI do 4 ćwierci w. XIX; począwszy od systemu fortowego rozproszonego następuje w znacznej mierze objęcie tajemnicą wojskową zasad i poszczególne kierunki w zakresie tego systemu wiążą się z doktrynami wojennymi poszczególnych państw. – 2. zasada stosowania → systemów obronnych, związana z określonymi środowiskami inżynierów wojskowych, często związana z zorganizowanym nauczaniem sztuki obronnej. Ich nazwy wywodziły się od miejscowości związanych z tymi środowiskami (np. szkoła Mézières lub szkoła Arad).
SZYJA – 1. w fortyfikacji średniowiecznej podstawowy element przedbramia. Dla umocnienia najczęściej wznoszono na jej zakończeniu basztę lub basteję wysuniętą na przedpole (wtedy powstawał barbakan); - 2. w fortyfikacji nowożytnej teoretyczna linia geometryczna narysu elementu obronnego, łącząca jego czoło lub barki od strony wnętrza twierdzy.
ŚRÓDSZANIEC – ostatnia, wewnętrzna linia obrony wzniesiona od strony zaplecza, wewnątrz dzieła lub zespołu dzieł obronnych, a także wewnątrz elementu obronnego, przystosowana do kontynuowania oporu w przypadku konieczności opuszczenia przez załogę właściwych stanowisk obronnych, stąd np. „śródszaniec twierdzy” lub „śródszaniec fortu”.
:: T ::
TARAS – stanowisko dla działa w okresie schyłku średniowiecza, wykształcone w drodze adaptacji fortyfikacji średniowiecznej w związku z wprowadzeniem ciężkiej broni palnej, stanowiące formę przejściową do nowożytnej baterii. Składa się z ławy działowej osłoniętej przedpiersiem. Taras może występować w szeregu odmian; z nich najczęściej spotykane; 1. improwizowana drewniana ława działowa dla jednego lub kilku dział, nadbudowana lub dobudowana do istniejących elementów obronnych (ściana, baszta, wieża, brama, wał); 2. wał lub nasyp ziemny poszerzający mur po wewnętrznej lub zewnętrznej stronie obwodu obronnego o ławie działowej umocnionej brukiem lub dylowaniem; 3. wolno stojący nasyp ziemny o formie zbliżonej do ściętego kopca, usytuowany jako samodzielny element obronny (na zewnątrz lub wewnątrz obwodu obronnego), uzupełniający umocnienia w miejscu szczególnie zagrożonym (brama, wysunięty narożnik obwodu obronnego itp.); 4. budowla murowana mieszcząca często zbrojownię lub prochownię, zwieńczona stanowiskiem dla działa. Z pojęciem taras wiąże się wczesny rodzaj działa pozycyjnego zwanego taraśnicą. W fortyfikacji nowożytnej pojęciem taras określa się płaszczyzny wykształcone do różnych celów obronnych (górna część bastionu, koszary szyjowe itp.).
TARAŚNICA – typ działa pozycyjnego w okresie średniowiecza stosowany do obrony tarasów.
TARCZA STRZELNICY – zewnętrzna zasłona stanowiska strzeleckiego opatrzona otworem strzelniczym. Może być bądź ruchoma, bądź stała. Tarcza strzelnicy ruchoma występuje w postaci klocka, w którym otwór strzelniczy może być otwierany i zamykany na zasadzie obrotu klocka wzdłuż osi pionowej. Tarcza strzelnicy nieruchoma uzyskuje różne formy w zależności od użytego materiału i stosowanej broni. Typowe odmiany tarcz : 1. drewniana, zwykle z trójkątnym otworem strzelniczym; 2. kamienna lub ceglana z różnymi kształtami otworów; 3. stalowa, z charakterystycznymi prostokątnymi otworami strzelniczymi, o zaokrąglonych końcach lub kluczowymi, z reguły ryglowanymi. Tarcza strzelnicy może być depresyjna, służąca do strzelania skosem w dół.
TRADYTOR – ukryte stanowisko strzeleckie, osłonięte od przedpola budynkiem koszar szyjowych fortu, skarpą ziemi lub uskokiem terenu, umożliwiające ostrzał międzypola lub zapola wąskim pasem ognia. Tradytor przy budynku koszar umieszczony jest w uskokowo ukształtowanej (w planie) ścianie od zapola. Najczęściej przybiera formę parterowej lub piętrowej budowli obejmującej umieszczone pod sobą izby forteczne z działobitniami dla dział szybkostrzelnych. Strzelnice działobitni tradytora mogą być opatrzone tarczami stalowymi. Tradytory sąsiadujących dzieł tworzą system ogni krzyżowych na międzypolu.
TWIERDZA PIERŚCIENIOWA – pierścienie wzajemnie wspierających się ogniem fortów tworzy główną pozycję obronną, rdzeń stopniowo zanika. Twierdza pierścieniowa powstała równocześnie z fortem artyleryjskim. W wyniku kolejnych modernizacji twierdzy mogły powstać 4 obwody obronne o coraz większym promieniu: rdzeń, forty i szańce obozu warownego, pierścień fortów artyleryjskich i pierścień fortów pancernych.
:: U ::
UCHO – w systemie bastionowym element bastionu wprowadzony przez szkołę fortyfikacyjną starowłoską, tworzący zakończenie przedłużonego czoła bastionu, osłaniającego bark bastionu od strony przedpola. Ucho występuje w dwóch odmianach: al orione, gdy jego narys jest półkolisty, lub al musone, gdy jego narys jest wieloboczny.
:: W ::
WAŁ OBRONNY – urządzenie obronne będące zarazem przeszkodą i stanowiskiem, jest jedną z elementarnych części profilu obwodu dzieła obronnego niemal wszystkich czasów i systemów. Tworzy bądź samodzielną linię obronną, bądź element obronny stanowiący → kurtynę. Wał obronny zwykle występuje w powiązaniu z fosą, od której oddzielony jest odsadzką; w celu utworzenia stanowiska opatrzony przedpiersiem. Części tworzące wał obronny: stopa, korona, stok zewnętrzny i wewnętrzny. Wał obronny występuje w różnych rodzajach. W zależności od funkcji może być : artyleryjski, czołowy, dolny (strzelecki), górny i szyjowy; w zależności od konstrukcji : dziany, hakowy, izbicowy, kamienny, przekładkowy (rusztowy), spłaszczony i ziemny.
WAŁ SPŁASZCZONY – typowy dla fortyfikacji z przełomu w. XIX/XX. Polega na uformowaniu stoku zewnętrznego w kształcie równi o małym nachyleniu, umożliwiającej dogodny ostrzał, stanowiącej w profilu przedłużenie równi ogniowej przedpiersia, zakończonej przeciwstokiem niskim i stromym, będącym bądź przedpiersiem stanowisk strzeleckich, bądź przeszkodą umocnioną betonową ścianą. Przedstok posiada nachylenie umożliwiające ostrzał ze stanowisk na wale. Dolna część stoku z reguły jest umocniona kratą forteczną lub zasiekami. Wał spłaszczony pozwalał na eliminację kaponier.
WIEŻA MAKSYMILIAŃSKA – wieża artyleryjska stosowana w połowie XIX w. Stanowi samodzielne dzieło obronne (jako element twierdzy) umocnione fosą i wałem. Przystosowana do obrony okrężnej, dostępna przez most zwodzony. Kondygnacja najwyższa była z reguły wyposażona w nasyp ziemny przeznaczony dla stanowiska artylerii dalekiego zasięgu, kondygnacji niższe – do obrony bliskiej. Wyposażona zwykle w wewnętrzny dziedziniec. Jej pierwowzorem była tzw. wieża Montalemberta.
WIEŻA MONTALEMBERTA – rodzaj wieży artyleryjskiej stosowanej od końca XVIII w. i na początku XIX w. zgodnie z zasadami systemu kleszczowego w manierze Montalemberta. Stanowiła ośrodek obrony. Wolno stojąca, otoczona fosą, w planie zwykle kolista (niewykluczone jednak plany wieloboczne, a nawet gwiaździste), z dziedzińcem pośrodku. Kilkukondygnacyjna (najczęściej 2-3 kondygnacje), wyposażona w działobitnie na wszystkich kondygnacjach oraz na górnym tarasie. Stosowana pojedynczo na kierunek szczególnego zagrożenia bądź w układzie powtarzalnym w zapleczu zatoki kleszczy jako wewnętrzne umocnienie bramy. Później w 2. ćw. w. XIX, wieża znalazła zastosowanie jako śródszaniec fortu reditowego.
WIEŻA PANCERNA – w fortyfikacji nowożytnej od ostatniej ćwierci w. XIX element fortu w postaci żelaznej lub stalowej kopuły osłaniającej stanowisko działa, reflektora, obserwacji lub broni maszynowej. Istotną cechą była możliwość dokonywania obrotów w określonym zakresie, w celu umożliwienia pokrycia ogniem przedpola. Czasza wieży pancernej była odpowiednio fundowana i wyposażona w różne urządzenia mechaniczne; urządzenia obrotowe chroniono przedpancerzem. W celu zabezpieczenie przed wpływami atmosferycznymi więżę pancerną okrywano przenośnym blaszanym zadaszeniem.
WYKUSZ – w fortyfikacji średniowiecznej rodzaj baszty, utworzonej przez załamanie muru obronnego w kierunku przedpola, w formie półkolistej, trójkątnej lub czworobocznej, pozbawionej ściany od strony wewnętrznej obwodu obronnego. Wyposażony w urządzenia obronne typowe dla baszt.
WYKUSZ NADWIESZONY – w fortyfikacji średniowiecznej rodzaj baszty lub wykusza wspartego na kroksztynach lub trompach w ciągu muru obronnego lub w jego załamaniu. Służył do miejscowego wypełniania pól martwych za pomocą obrony pionowej. Formy wykusza nadwieszonego stosowano niekiedy przy alkierzach lub latrynach. Wykusze nadwieszane były murowane lub drewniane.
:: Z ::
ZAPADNIA – 1. urządzenie stanowiące przeszkodę utrudniającą dostęp do wejścia w obwód obronny. Polega na przykryciu specjalnego wykopu o umocnionych ścianach ruchomym zapadającym się pomostem ; 2. potoczne określenie każdego wykopu wykonanego na ciągu komunikacyjnym. Zapadnie stosowano również w pomieszczeniach zamkniętych (sień, korytarz), gdzie tworzyła most lub most zwodzony.
ZAPOLE – przestrzeń leżąca na zapleczu pierścienia fortów lub pojedynczego fortu, rozciągająca się w kierunku rdzenia twierdzy.
ZASŁONA STRZELNICY - ruchome zabezpieczenie otworu strzelnicy przed ostrzałem z zewnątrz. Może być wykonana, w zależności od czasu powstania, z różnego materiału (drewno, żelazo) i różnej formie (uchylna klapa, okiennica jedno – lub dwuskrzydłowa). W pewnych przypadkach zasłona strzelnicy była stosowana dla zamiany strzelnicy artyleryjskiej na strzelnicę dla broni ręcznej.
Źródło :
- "Warownie i zieleń Twierdzy Kraków”. Janusz Bogdanowski. Wydawnictwo Literackie Kraków, Kraków 1979, str. 352
- "Twierdza Kraków. Znana i nieznana. Przewodnik turystyczny." Część II Henryk Łukasik. Międzyzdroje-Kraków 2001, str.98
Twierdza Kraków
Historia | Komendanci | Umocnienia | Zaplecze
Ostateczna utrata niepodległości i objęcie Krakowa na trzy ćwierci wieku zaborem austriackim stały się zarazem początkiem nowego okresu w życiu miasta, okresu wielkiej , nowoczesnej twierdzy, jednej z najsilniejszych w Europie. Budowa tej twierdzy nie wynikała bynajmniej, jak sądzą niektórzy, z potrzeby nadzoru nad miastem i stłumienia ewentualnych powstań lub rozruchów. Przy ówczesnym rozwoju broni palnej - przede wszystkim artylerii - wystarczyłoby kilkanaście baterii dział ustawionych gdziekolwiek na przyległych wzgórzach : Krzemionkach, Sikorniku, Pasterniku, by bezbronne miasto musiało ulec po pierwszym zbombardowaniu. Gdyby kogoś jeszcze to nie przekonało, wystarczy odwiedzić lub tylko objerzeć zachowane nie opodal miasta fortyfikacje. Wszystkie są odwrócone tyłem, niejako plecami, zatem artyleryjski ostrzał Krakowa nie był z nich praktycznie wogóle możliwy ! Przekształcenie Krakowa w potężną twierdzę miało zgoła inne przyczyny. Z punktu widzenia monarchii austro - węgierskiej, coraz bardziej sprzymierzonej z Prusami i coraz więcej obawiającej się carskiej Rosji, miasto leżało w kluczowym, strategicznym punkcie. Blokowało zarówno możliwy kierunek natarcia od strony Warszawy, jak i od strony Lwowa. Zamykało drogę na Wiedeń. Uniemożliwiało przedarcie się dolinami rzek na Słowację. W drugiej połowie XIX wieku, gdy nikomu się nie śniło o lotnictwie, gdy motoryzacja wojskowa była dopiero w powijakach, gdy podstawowymi formacjami była piechota, kawaleria i artyleria, gdy jedynymi liniami przemieszczenia się armii były koleje,
Twierdza Kostrzyn
Fort Sarbinowo | Bastion Filip | Brama Berlińska
Położona u ujścia Warty do Odry twierdza miała za zadanie bronić szlaki komunikacyjne prowadzące z Brandenburgii do Poznania i Szczecina, jak również zapewnienie bazy wojskom atakującym i ochrony dla wojsk wycofujących się. Twierdza Kostrzyn zbudowana została na narysie sześciokąta z sześcioma bastionami : „Król”, „Królowa”, „Książę”, „Księżniczka”, „Filip” i „Brandenburgia”. Dwa z nich posiadały nadszańce, „Król” – „Mały Nadszaniec” i „Książę – Wielki Nadszaniec”. Pomiędzy bastionami „Król” i „Królowa” znajdował się rawelin „Albrecht”, między „Królową” i „Księciem” – rawelin „Chrystian Ludwik” i między „Księżniczką” a „Filipem” – rawelin „August – Wilhelm”. Znajdujący się od strony Gorzyna rawelin „Albrecht” poprzedzało dzieło rogowe, z dwoma bastionami „Odrzańskim” i „Strzeleckim”, które od czoła osłonięte były rawelinem „Gorzyńskim”. Do twierdzy prowadziły dwie bramy „Brama Berlińska”, „Brama Sarbinowska” oraz dwie furty „Na Chyżę i „Młyńska”. Na przeciwległym brzegu Odry powstało przedmieście z dwoma bastionami otoczone fosą. Całość założenia znajdującego się na lewym brzegu Odry otoczona została redanami
Twierdza Kłodzko
W X w. na miejscu dzisiejszej Twierdzy Kłodzkiej istniał czeski gród Kladsko. Kłodzko położone na dogodnej drodze zostało w XII wieku podniesione do rangi miast królewskich. W owym czasie był to najsilniej ufortyfikowany ośrodek, otoczony pierścieniem murów z wieżami i fosą. Jakość murowanych umocnień potwierdzila się w roku 1428, kiedy to został odparty szturm przez husytów. Pod koniec XV wieku fortyfikacje obronne miasta zostały przebudowane, między innymi wznosząc przed ciągiem murów basteje. Od tego momentu zaczęto nazywać Kłodzko twierdzą. W następnym wieku przebudowano fortyfikacje, modernizując między innymi górujący nad miastem zamek. W czasie wojny trzydziestoletniej, w roku 1622 miasto uległo wojskom austriackim, które po jego zajęciu przystąpiły do kolejnej rozbudowy umocnień. Punktem zwrotym w dziejach Twierdzy Kłodzkiej było zdobycie miasta przez Prusy. Miastu poświęcono szczególną uwagę ponieważ leżało ono na najdogodniejszym szlaku prowadzącym z Czech na Śląsk. Rozbudowę twierdzy powierzono najwybitniejszemu generałowi w służbie króla Prus Gerardowi Korneliuszowi Walrave. Budowę rozpoczęto w roku 1723 a zakończono w 1742 roku. Ponieważ w czasie rozbudowy generał Walrave popadł w niełaskę u króla Prus i trafił do więzienia, jego prace kontynuował inżynier wojskowy Friedrich Christian von Wrede. Zadecydował on o wybudowaniu nowego fortu na Owczej Górze po przeciwnej wschodniej stronie rzeki Nysy Kłodzkiej. Kiedy to w roku 1760 budowa była na ukończeniu wybuchła kolejna wojna zwana siedmioletnią, podczas której wojska austriackie opanowały miasto i twierdzę.
Twierdza Nysa
Bastion św. Jadwigi | Fort II (Regulicki)
Przez miasto Nysę od najdawniejszych wieków prowadziły szlaki handlowe, przez co sprzyjało to rozwojowi miasta. W celu zabezpieczenia miasta przed ewentualnymi grabieżami, postanowiono Nysę otoczyć licznymi murami obronnymi wraz z licznymi wieżami i basztami. Pierwsze fortyfikacje w Nysie powstały w roku 1594 według planu Johannesa Schneidera z Lindau. Umocnienia te zaczęto przebudowywać w roku 1643 wg. szkoły holenderskiej i nowowłoskiej kładąc silny nacisk na system obrony skrzydłowej. Nysa została otoczona 10 bastionami, 4 roweliniami oraz wodną fosą. Przez całe umocnienia biegła ukryta droga. Do dzisiejszego dnia z tamtych obiektów zachował się jedynie bastion św. Jadwigi. Przełomowym momentem dla fortyfikacji w Nysie był rok 1741, kiedy to w czasie wojny Austriacko - Pruskiej, król pruski - Fryderyk II zdobył miasto. Doceniając strategiczne położenie miasta postanowił uczynić z Nysy twierdzę.
Twierdza Srebna Góra
Fort Ostróg | Fort "Wysoka Skała" | Donżon z wieńcem bastionów
Naturalne ukształtowanie terenu Gór Sowich doskonale broniło dostępu do Śląska od strony południowej, jedynym dostępnym przejściem była przełęcz Srebnogórska. Nazwa położonego niżej miasta i przełęczy wzieła się od zalegających tutaj złóż srebra, które od XIV w. były wydobywane. W ciągu wojny trzydziestoletniej wykorzystały to w roku 1633 wojska cesarskie pod wodzą Albrechta Wallensteina i uderzyły na stacjonującą na Śląsku armię saską. W toku dalszych działań wojennych z przełęczy korzystały wojska szwedzkie i cesarskie, które wielokrotnie rabowały miasto. Znaczenie tego przejścia w Górach Sowich dostrzegł Fryderyk Wielki, po zajęciu Śląska przez Prusy. Prowadzący tędy szlak stanowił lukę w systemie obrony Śląska między twierdzą Świdnica a twierdzą Kłodzko, dlatego król pruski zadecydował o budowie fortyfikacji. Pierwszy projekt umocnień został stworzony przez Franciszka Pinto w roku 1763, lecz nie odpowiadał królewskim ambicjom i został odrzucony. W rok później Ludwig Regler przestawił bardziej rozległy plan który został zaakceptowany.