Bastion I "Zwierzyniecki"

Powstał w roku 1864 w rejonie ulic Morawskiego, Syrokomli i Dunin - Wąsowicza, obejmował m.in. budynki dzisiejszgo Teatru Stu. Był konstrukcji ziemno - drewnianej, otoczony wałem ziemnym z szyją zamkniętą częściowo wałem twierdzy i wałem kolei obwodowej. Posiadał płaskie czoło, tzw. "piatta forma", cofnięte nieco barki dla osłony szyi, podwójną kaponierę czołową - broniącą roszerzonej w tym miejscu fosy. Na wysokim, prostym wale czołowym i barkach ustawione były działa.

Bastion I ½ "Na Piasku"

Wybudowany ok. 1866 roku, zajmował rozległy teren zajmowany obecnie przez Bibliotekę Jagiellońską, AGH i Akademię Rolniczą, w granicach dzisiejszych ulic Reymonta, Oleandrów i Ingardena. Swym narysemnawiązywał do szkoły włoskiej, posiadał charakterystyczne półkoliste kaponiery barkowe w kształcie uszu. Na jego zapleczu, w pobliżu wałów dawnych okopów, mieściła się "poczta gołębia" twierdzy. Przedpole bastionu zajął Park Jordana. W pobliżu mieściła się brama Czarnowiejska.


Bastion II "Nowowiejski"

Wybudowany w latach 1864 - 1865, to właściwie fort reditowy, ziemno - drewniany z podkowiastą kaponierą. Zlokalizowany był nieco na północ od dzisiejszego Placu Inwalidów, ograniczały go ulice Królewska, Pomorska, i Lenartowicza. Pięcioboczny w narysie bastion był nieco słabszy od innych. Nie miał kaponier na narożach czoła i barków, natomiast szyi i fosy przy niej broniła silna kaponiera w kształcie odwróconej litery U, podobna nieco do redity. Fosa wokół bastionu, w odróżnieniu od dwóch poprzednich bastionów, była sucha, lecz jej czoło ubezpieczał dodatkowo na przedpolu dawny wał z czasów Rzeczypospolitej Krakowskiej. Nieopodal północnego barku bastionu znajdowała się Brama Pruska, z której wiódł trakt (obecna ul. Łobzowska i Kazimierza Wielkiego) ku granicy pruskiej.

Bastion III "Fort Kleparz"

Bastion III to jeden z dwóch najpotężniejszych fortów rdzenia (obok bastionu V). To typowy fort reditowy z całym asortymentem ówczesnych elementów obronnych. Fort nie brał czynnego udziału w działaniach wojennych. W okresie międzywojennym pozostawał w gestii wojska. W czasie II wojny światowej, po wybuchu wojny sowiecko - niemieckiej, Fort Kleparski służył m.in. jako obóz dla jeńców sowieckich. Po zakończeniu wojny, gdy powstała koncepcja odzysku cegieł na odbudowę Warszawy, fort był jednym z kandydatów do rozbiórki. Głos w jego obronie zabierali m.in.: profesorowie Karol Estreicher i Janusz Bogdanowski. W tym przypadku był to głos skuteczny. Fort szczęśliwie ocalał. Jako wydzielony obiekt, enklawa zieleni wśród miejskiej zabudowy, otoczony z trzech stron arteriami komunikacyjnymi, a z czwartej, od północy, na wałach i fosach, zachowujący nieoczekiwaną w tej części miasta oazę kameralnej i co najdziwniejsze, zacisznej nieomal zieleni starodrzewia, wprost idealnie pasował do proponowanej przez prof. Bogdanowskiego koncepcji miasta - ogrodu.
Nowy gospodarz - Centralne Piwnice Win Importowanych, adaptowały go na magazyn i rozlewnię win. Przy okazji niestety nieco go "doinwestowano". Od strony ul. Kamiennej, we wnęce zajmowanej przez fosę forteczną, przy kaponierach zapola, wzniesiono zupełnie bezwstylowy budynek biurowy, psujący zupełnie wydląd fortu, nie pasujący do starych murów, niekształcający jego narys. Symetrycznie, od strony petli MPK wzniesiono mur tworząc dodatkowy dziedziniec na stosy beczek, opakowań i rupieci. Dziedzińce wewnętrzne zagęszczono licznymi wiatami, przybudówkami, wielkimi metalowymi zbiornikami na wino. Mimo wszystko większość elementów obronnych zachowała się w forcie w dobrym stanie, można je bez trudu zlokalizować w terenie, aczkolwiek niektóre zostały zniekształcone. W 1997 roku, po sprywatyzowaniu i przejęciu fortu na własność przez spółkę "Vinfort", rozpoczęto działania zmierzające do konserwacji zdewastowanego w latach poprzednich zabytku oraz udostępnienie części obiektu do zwiedzania.


Fort Kleparski jest jednym z zachowanych niemal w nienaruszonej postaci bastionów rdzenia Krakowa. Oprócz walorów obronnych posiada wiele walorów architektonicznych i est etycznych. Boniowate portale bram, obramienia okien, glifowane otwory strzelnicze, omurowane gzymsy, kamienne żygacze zwracają uwaagę zwiedzających, a jednocześnie nawiązują do dawniejszych, średniowiecznych niemal wzorów. Strome wały i fosy fortu, długie ściany murów, zamykające zarówno Aleje Trzech Wieszczów, jak i ulice Prądnicką i Kamienną, tworzą ich niepowtarzalne, zielone ograniczenie. Ściany, wzniesione z charakterystycznej dla krakowskich zabytków ciemnoczerwonej cegły, harmonizują z trawiastymi stokami i bujną zielenią porastającą ogromne nasypy ziemne. Stoki, ściany, drzewa na pozór bezładnie i malowniczo piętrzą się nad płaszczyzną Nowego Kleparza.
Podstawowym tworzywem fortu były: ziemia, drewno i kamienno - ceglany mur. Stoki i tarasy ziemne tworzące wały, fosy czy przedpiersia, jako najskuteczniejsza wtedy osłona przed ogniem artylerii, wykonane były z ziemi, stanowiły zrąb każdego fortu reditowego. Z drewna i ziemi wykonywano fortyfikacje polowe, w fortyfikacjach stałych dochodził mur niezbędny do budowy ścian oporowych, stropów kazamat, bram, mostów, malowane wtedy hasburskie, czarno - żółte kolory, gęsto nabijane gwoździami o wielkich, płaskich, ozdobnych z nacięciami w krzyż główkach. Wycięte podłużne strzelnice, zamykane żelaznymi klapami, z małym otworem do obserwacji, pozawalały na obronę z użyciem broni ręcznej. Każdego dziedzińca, podwórza, każdej poterny strzegły zarówno wrota i potężne zasuwy, ale też zachowane do dzisiaj, zdwojone wnęki w ścianach, służące do ryglowania przejść podwójną ścianą z okutych kłód, wypełnioną workami z piaskiem. Zielone skarpy ziemne imponują do dzisiaj swoją gładką stromizną. Darnie perzowe pozwalają na budowę zarówno stoków o nachyleniu do 60°, jak też ziemnych strzelnic w bateriach szańców, niczym krenelażu na murach.
Rzut oka na plan fortu pozwala zastanowić się nad niezwykłością, a jednocześnie geometrycznie przejrzystą, symetryczną konstrukcją obiektu. Można wyróżnić w niej kilka części. Zasadniczy element fortu - półkolista, piętrowa redita, z wewnętrznym dziedzińcem, z górnym wałem artyleryjskim, osłonięta jest od strony przedpola wydzielonym, ziemnym wałem w kształcie bastionu, z działobitniami dolnego wału artyleryjskiego, na które prowadzą od wewnętrznej strony, ziemne pochylnie. Między reditą a wałem znajduje się następny, znacznie większy dziedziniec wewnętrzny, zaślepiony od strony szyi murem kurtynowym, z galerią strzelecką. Tu też znajdują się wejścia do dwóch potern, wiodących ku kaponierom typu "kocie uszy", zlokalizowanych przy omurowanym stoku fosy zewnętrznej, służących do obrony bliskiej jej odcinków, czołowych i barkowych. Za wysokim przeciwstokiem fosy, rozszerzającej się dodatkowo przy kaponierach, usypany był zewnętrzny wał ziemny, z długim przedstokiem i krytą drogą na jego zwieńczeniu. Drugim elementem fortu, wyraźnie widocznym na planie, jest trapezowo zwężająca sie kaponiera szyjowa. Jej ściana boczna odpowiadała szerokości fosy fortecznej wraz z wałem głównym twierdzy, które na tym odcinku przylegały do fortu. Zadaniem kaponiery było flankowanie ogniem broni strzeleckiej zarówno szyi bastionu, jak i tego odcinka fortyfikacji całej twiedzy. Wreszcie trzeci element, to znacznie szersza od kaponiery szyjowej, podwójna, kaponiera wewnętrzna. Położona już wewnątrz fortyfikacji twierdzy, służyła do obrony przejazdu przez wał oraz przyległej do wału od strony wewnętrznej, drogi rokadowej. Ten podwójny układ kaponier miał tak wzmocnić ubezpieczenie fortu od tyłu, aby nawet po ewentualnym wtargnięciu nieprzyjaciela do wnętrza twierdzy, nie był on w stanie zagrozić fortowi. Bastion Kleparski był bowiem w swoim czasie fortem doskonałym, niemal nie do zdobycia. Fort jest położony w północnym, najsilniejszym odcinku obrony twierdzy, skąd spodziewano się największego zagrożenia, strzegł jednocześnie Bramę Śląską, zlokalizowaną u wylotu ul. Wrocławskiej.

  • 0147
  • 0148
  • 0149
  • 0150
  • 0151
  • 0152
  • 0153
  • 0154
  • 0155
  • 0156
  • 0157
  • 0158
  • 0159
  • 0160
  • 0161
  • 0162
  • 0163
  • 0164
  • 0165
  • 0166
  • 0167
  • 0168
  • 0169
  • 0170
  • 0171
  • 0173
  • 0174
  • 0175
  • 0176
  • 0182
  • 1
  • 2

 Bastion IV

Ziemno - drewniany (podobny do bastionu II), umiejscowiony był na południowym obrzeżu cmentarza Rakowickiego, łączył się wałem z bastionem V.
Z uwagi na kłopotliwe przesłonięcie przedpola nagrobkami i drzewami, dla którego odsłonięta nawet kaplica musiała być nakryta płaskim dachem, ostatecznie przesunięto obwałowania,
włączając stary cmentarz w obręb obwodu noyau.

 

Bastion IVb

Wzniesiony został przed rokiem 1890, na miejscu szańca FS 13 z lat około 1850, jako ziemny bastion, dziś już nie istniejący. Na miejscu, które zajmował, zbudowano gmach poczty. Przeległa doń brama na Olszę znajdowała się u zbiegu ul. Grochowskiej i Chrobrego.

 

Bastion V "Fort Lubicz"

Bastion Mogilski zwany też Fortem "Lubicz", zbudowany w latach 1856 - 59 był "rasowym" fortem reditowym, analogicznie jak Bastion Kleparski, z rozbudowanymi kaponierami wewnętrznymi, gdyż te kładły ogień wzdłuż wału głównego rdzenia. W rzucie "ogon" zasadniczej części fortu czyli redity, przypominał w istocie rozczapierzony ptasi ogon. Pomiędzy reditą a kaponierą wewnętrzną, dna fosy przed wałem głównym, strzegły strzelnice kaponiery szyjowej zbudowanej w formie wydłużonego trójkąta. Kaponierę wewnętrzną tworzyły dwie mniejsze kaponiery w postaci wydłużonych bastei skierowanych nieco ku sobie, a zamkniętym wewnętrznym dziedzińcem, na osi którego była brama od zapola. Na dachu - tarasie półokrągłej potężnej budowli tzw. redicie stały moździerze, na wałe głównym działa. Dostępu do fosy przed fortem broniły dwie kaponiery w postaci "Kocich uszu", bliźniacze jak w bastionie III. Na wewnętrznej stronie wału rysują się nasypy czterech pochyłych podjazdów, którymi wciągano na wał armaty. Po lewej stronie barku bastionu ( tam gdzie teraz "straszy" szkieletor), po roku 1900 powstały barakowe koszary dla oddziałów artylerii - fort niestety nie doczekał się naszych czasów. W ramach usprawnienia komunikacji z Nową Hutą został bezmyślnie rozebrany na początku lat 50 - tych XX wieku.

  • 0004
  • 0005
  • 0006
  • 0007
  • 0008
  • 0009
  • 0010
  • 0011
  • 0012
  • 0013
  • 0015
  • 0016
  • 01
  • 042
  • 10
  • 12
  • 43
  • 44
  • 9
  • arch1

 

Bastion VI

Został wzniesiony w latach 1863 - 1865, obszerny, ziemny, zajmował teren u wylotu ul. Masarskiej, a jego szyję zamykała ul. Kotlarska. Nie zachował się.

 

Bastion VII

Powstał w latach 1863 - 1865, dziś nie istniejący, tworzył narożnik wału, po którym obecnie biegną tory kolejowe, i ul. Św.Kingi, przy której na Wielickiej mieściła się brama Lwowska.

 

Bastion VIII

Wzniesiony zapewnie w XVIII wieku, przekształcony ok. 1809 roku, zmodernizowany w latach 1863 - 65, jedynie w pełni zachowany tu obiekt, opatrzony kutą w skale fosą.

 

Bastion IX

Obiekt ziemny, wzniesiony w latach 1863 - 1865, znieisony ok. lat 1940 i 1955, przy budowie stadionu Korony.

 

Bastion X

Obiekt ziemny, powstał w latach 1863 - 1865, częściowo zniesiony w 1958 roku, z którego pozostała tylko część od południowej i zachodniej strony budynku telewizji wraz z fragmentem wału i grodzą z początku XX wieku.