Fort 49 "Krzesławice"

Typowy jednowałowy fort artyleryjski wybudowany pomiędzy rokiem 1882 a 1887. Położony jest on w centrum pasma wzgórz rozciągających sie od doliny Wisły (Grębałów) do doliny Dłubni (Zesławice) - na północny wschód od Krakowa. Austriacy wybudowali w tym miejscu szaniec drewniano - ziemny, który został przebudowany w 1878 roku na szaniec półstały, a następnie przebudowano go na stały fort artyleryjski. W trakcie kolejnej modernizacji Twierdzy pozycja obronna na Wzgórzach Krzesławickich została uzupełniona nowymi obiektami położonymi w sąsiedztwie. Przed I wojna światową fort nieznacznie przebudowano (wzmocnienie konstrukcji schronu głównego i likwidacja muru Carnota w fosie). Do głównych zadań bojowych fortu należała obrona traktu sandomierskiego, biegnącego wzdłuż Wisły. Nazwę fort otrzymał od wsi Krzesławice, która leżała niegdyś na południe od fortu. W listopadzie 1914 r. gdy armia rosyjska zbliżała się do Krakowa od strony północno - wschodniej, fort wraz z innymi dziełami VI sektora, wziął udział w walkach ostrzeliwując z dział przedpole twierdzy na kierunku traktu proszowickiego, w czasie tzw. pierwszej bitwy o Kraków. W listopadzie 1918 roku wraz z innymi fortami Twierdzy, został przejęty przez administrację polską podległą pierwszemu komendantowi miasta, pułkownikowi Bolesławowi Roji. W okresie międzywojennym w forcie zainstalowano masz radiostacji wojskowej umieszczonej w sąsiednim forcie "Dłubnia". Dysponował nią polski kontrwywiad, a zebrane informacje posłużyły m.in. do rozszyfrowania "Enigmy". W latach 1939 - 1941 w fosie fortu hitlerowcy rozstrzeliwali i grzebali więźniów krakowskich więźień przy ul. Montelupich i Św.Michała. Już 14 września 1939 r., wykonano tu wyrok śmierci na 15 polskich patriotach. Z 29 masowych grobów po wojnie ekshumowano 440 zwłok, z czego 104 zostało zidentyfikowanych. Ofiary pochowano w mogile przy forcie, w miejscu gdzie obecnie znajduje się pomnik ku ich pamięci. W dniu 28 czerwca 1940 r., w grupie więźniów przywiezionych do fortu z "Montelupich", znajdował się Stanisław Marusarz. Pod silną eskortą niemiecką kopali doły na groby we wschodniej części fortecznej fosy. Dzięki udanej ucieczce z celi śmierci więźnia w dniu 2 lipca 1940 roku Stanisław Marusarz wraz z dwoma współwięźniami ocalił życie. Pozostali więźniowie zostali rozstrzelani w Forcie "Krzesławice" w dniach 2 i 4 lipca 1940 roku. Po wojnie fort przez krótki czas pozostawał w administracji wojskowej, później został przekazany w użytkowanie cywilne. W latach 1949 - 52 mieścił się tu hotel dla ekip budujących Nową Hutę. Po roku 1956 został częściowo zdewastowany przez żywiołowo zakładane ogródki działkowe. W tym celu częściowo zniwelowano wały, i zasypano fosy, natomast schrony pogotowia do dziś pozostają na miejscu w postaci budek działkowych. Na wale artyleryjskim, tam gdzie były działobitnie, do dzisiaj stoją altanki, a w dawnych schronach pogotowia mieszczą się piwnice i kurniki. W koszarach, w ramach przystosowania ich do celów magazynowych, wyburzono ścianki działowe, zniekształcono otwory okienne.W fosie, przez wiele lat nagromadziło się mnóstwo śmieci. Stan fortu stanowił wyjątkowy przykład dewastacji, nie licującej zupełnie z miejscem matyrologii i pamięci narodowej. Kontrastowało to bardzo z oficjalnie głoszonymi hasłami opieki nad miejscami pamięci narodowej oraz postawionym w 1957 roku tuż obok fortu pomnikiem pamięci ofiar w postaci prostej, surowej, milczącej płyty z tragiczną, pełną wymowy postacią człowieka. Na szczęście ten okres minął. W 1995 roku obiekt wpisano do rejestru zabytków. Rozpoczęte wówczas prace remontowe połowy budynku koszarowego zakończono na przełomie 1999/2000 roku. W oparciu o materiały archiwalne przywrócony został pierwotny układ wnętrz. Znowu widoczne są dawne, duże otwory okienne. Zrekonstruowano stolarkę okien i drzwi. Fort został podłączony do kanalizacji miejskiej, zabłysło w nim światło elektryczne, położono posadzki, zainstalowano armaturę. Uporządkowano dawny plac broni. Odnowiona fasada koszar szyjowych pozwala wreszcie dostrzec unikalną urodę architektoniczną fortu. Do tak odrestaurowanej części budynku w dniu 5 stycznia 2000 r., wprowadził się Młodzieżowy Dom Kultury. Obecnie na forcie są prowadzone dalsze prace remontowe obiektu. Fort jest dostępny do zwiedzania.

  • Zdjęcia, szkice i plany fortu