Fort nr 48a "Mistrzejowice"

Jest to fort pancerny, zbudowany został w latach 1895 - 96 na północnym froncie Twierdzy Kraków, na wzgórzu ponad doliną Dłubni. Powstał ok. 1 km na wschód od starszego fortu artyleryjskiego nr 48 "Batowice" i wraz z sąsiadującym przed dolinę Dłubni fortem pancernym nr 49a "Dłubnia" miał za zadanie zamknąć otwartą przestrzeń międzypola od Batowic po Zesławice.
Koniec XIX wieku to okres, kiedy w europejskiej inżynierii wojskowej dominuje tendencja do wprowadzenia pancerza do fortyfikacji. Jej przykładem jest fort 48a "Mistrzejowice". Rozwiązanie reprezentuje standartowy układ elementów i cechy dzieła obronnego do walki bliskiej (przeciwszturmowej) - ze stosunkowo małymi rozmiarami, fosą o stoku spłaszczonym i umieszczeniem głównego uzbrojenia w artyleryjskich wieżach pancernych (4 armaty M94 kalibru 8 cm wykonane ze stalo-brązu). Tę wzorcową formułę międzypolowego fortu pancernego obrony bliskiej wprowadził w 1894 r. do austriackiej szkoły fortyfikacyjnej wybitny polski inżynier wojskowy, twórca co najmniej kilku dział obronnych Twierdzy Kraków - Emil Gołogórski. Przypuszczalnie on także zaprojektował fort 48a.
W listopadzie 1914 r. fort "Mistrzejowice" wspierał ogniem artyleryjskim walki obronne na przedpolach twierdzy. Później nie był użyty bojowo; jego rola - jak i innych fortów twierdzy - została ograniczona do funkcji magazynowych. W czasie II wojny światowej lub wkrótce po jej zakończeniu usunięto wieże pancerne i wraz z innymi stalowymi elementami wyposażenia oddano je na złom.  Główny element założenia obronnego to obwodowy wał ziemny, który od przodu włączono budynek koszarowo - bojowy. Od tył (od południa) wprowadza na dziedziniec wjazd, przecięty w bastei szyjowej wału, strzeżony niewielkim kojcem kazamatowym. Całość założenia otacza fosa - od tył przypominająca wąwóz, a z innych stron zaopatrzona w łagodny stok spłaszczony i usypany poza fosą zewnętrzny przedstok. Przed blokiem koszarowym jest obszerny dziedziniec o nawierzchni trawiastej.
Koszary czołowe - wkomponowane w wał główny fortu - mają charakterystyczną dla małych fortów pancernych bryłę i konstrukcję. Są dwukondygnacyjne, z przełamanymi skośnie skrzydłami, które tworzą bloki bateryjne z działami w wieżach pancernych, oraz z centralnym ryzalitem na osi, gdzie stała wieżyczka obserwacyjna. Jedyna odkryta ceglana elewacja południowa jest eksponowana od strony dziedzińca, pozostałe są obsypane ziemią. Oprócz cegły w elewacjach i ścianach wewnętrznych do budowy użyto kamienia, a monolityczny stropodach o grubości 1.8 m ma konstrukcje stalobetonową. Od zewnątrz skraj stropodachu ukształtowano uskokowo, by stworzyć pozycje strzeleckie dla piechoty. Kondygnacje koszar rozdzielał strop na belkach stalowych (lokalnie przy wieżach występują sklepienia). Kojec kazamatowy obrony bramy - obiekt niewielki, jednoprzestrzenny, usytuowany przy wjeździe do fortu. Zachowany w stanie dość dobrym, jednak zdewastowany i częściowo zawilgocony. Brak użytkownika i naturalna destrukcja są główną przyczyną obecnego stanu znacznego zniszczenia fortu. Chodź budynek koszar czołowych zachował się w całości, jego stan jest zły. Zostało to spowodowane likwidacją elementów pancernych - ze struktury budynku wyrwano wieże,część ram okiennych i furt (niektóre zachowane), blaszane pokrycie stropodachu. Zniszczenia te otwarły proces zamakania koszar, powodując m.in. korozję stropu międzykondygnacyjnego (zachowały się dźwigary stropu). Partie ziemne uległy naturalnemu procesowi zatarcia krawędzi i nieznacznego spełzania stromych stoków. Rozrost roślinności - sukcesja pierwotnej zieleni maskującej - sprawił, iż fort jest obecnie porośnięty grupą cennego starodrzewia o cechach swobodnej kompozycji. Stan fortu nie jest jednak na tyle zły, by uniemożliwić adaptację do współczesnych funkcji (nie ma groźby zawalenia). Fort 48a znajduje się ok. 9 km na północny wschód od centrum starego Krakowa, na skraju Osiedla Piastów. Fort dostępny do zwiedzania.