Twierdza Osowiec.

Twierdza została usytuowana na jedynej przeprawie przez bagna biebrzańskie, w najbardziej newralgicznym miejscu, to jest na dwukilometrowym zwężeniu Biebrzy. Stanowiła ważny element zespołu umocnień broniących zachodnich granic imperium rosyjskiego. Jej głównym zadaniem była obrona przed ewentualnym atakiem wojsk niemieckich z Prus Wschodnich. Stąd na niej spoczął główny ciężar blokowania całej doliny, zabezpieczenia linii kolejowej do Grajewa ze szczególnym uwzględnieniem mostu kolejowego w Osowcu. Pierwotnie prace przy budowie Twierdzy Osowiec miały rozpocząć się w 1874 roku, jednak z różnych przyczyn zostały opóźnione. Budowę rozpoczęto dopiero 13.09.1882 roku a zakończono w 1892 roku, jednakże do wybuchu I wojny światowej trwały ciągle prace modernizacyjne, polegające między innymi na wzmacnianiu budowli ceglanych dolewkami betonu. W zasadniczym okresie wznoszenia twierdzy wybudowano cztery forty : I - Centralny, II - Zarzeczny, III – Szwedzki, IV – Nowy, tworząc tym samym dobrze rozwinięty system fortyfikacji. W latach 1882 – 1891 powstały pierwsze trzy forty, które zaprojektował i kierował na ich terenie pracami gen. inż. Rościsław Krassowski. Natomiast fort IV był dziełem sztabskapitana inż. Nestora Bujnickiego. W planie miał powstać jeszcze jeden Fort V, lecz wybuch I wojny światowej nie pozwolił na jego budowę. Pomimo zastosowania przy robotach maszyn parowych i innych technicznych nowinek, większość prac wykonywano ręcznie. Mury w poszczególnych budowlach wznoszono o wymiarach 28 x 14 x 7cm. W przypadku użycia bloczków kamiennych, obrabiano je z pięciu stron na wymiar 45 x 25 x 15cm. Oprócz masy ceramicznej i kamiennej wykorzystywano również także stal, która w większości pochodziła z Niemiec. Wraz z budową Twierdzy Osowiec, nastąpiło gwałtowne ożywienie gospodarcze regionu. Rozwinął się handel, wzrósł transport kolejowy oraz w rejonie Hornostaj i Knyszyna powstały cegielnie. W latach 1914-1915 wojska 8 Armii niemieckiej nacierające z Prus, przeprowadziły trzy szturmy na twierdzę. Jednak wszystkie spełzły na niczym, nawet ten w którym użyto gazów bojowych (chloru) i zginęło przeszło 2000 żołnierzy rosyjskich. Załoga ewakuowała się dopiero w dniach 18-23.08.1915 roku, ze względu na niekorzystną dla Rosjan sytuację strategiczną na froncie. Mimo to, jako jedna z nielicznych zdała egzamin a jej obrona przeszła do historii. A nawet została porównana z działaniami wojennymi w 1916 roku pod Verdun we Francji. Niemcy w twierdzy przebywali aż do 22 lutego 1919 roku. W latach 1920-1928 Twierdza Osowiec nie miała stałego garnizonu, przez cały ten okres w Osowcu kwaterowały różne polskie formacje. W 1928 roku utworzony został Batalion Szkolny Korpusu Ochrony Pogranicza, który w marcu 1930 roku został przemianowany na Centralną Szkołę Podoficerską Korpusu Ochrony Pogranicza (KOP). Jej ostatnim dowódcą był podpułkownik Tadeusz Tabaczyński, który we wrześniu 1939 roku dowodził 135 rezerwowym pułkiem piechoty utworzonym na bazie CSP KOP. W okresie II Rzeczypospolitej wybrane budowle Twierdzy Osowiec były modernizowane przez Szefostwo Fortyfikacji oraz Kierownictwo Robót Fortyfikacyjnych.Przed wybuchem II wojny światowej zintensyfikowano prace, wybudowane zostały schrony ciężkie i lekkie, a także umocnienia polowe. Podczas września 1939 roku nie doszło do walk w obrębie Osowca, sam fakt jej istnienia odstraszył wroga. Do tego też przyczyniły się stworzone zalewy i zapory przeciwczołgowe. Z tego okresu należy odnotować dwa znaczące wydarzenia. Pierwsze związane z wypadem i przekroczeniem granicy polsko-niemieckiej, w miejscowości Prostki. Dokonał tego w nocy z 2 na 3.09.1939 roku oddział majora Nowickiego. W wyniku ataku zabito 25 Niemców i zdobyto znaczne ilości sprzętu wojskowego. Drugie, związane z obroną przeprawy w rejonie Wizny, w dniach 8-10 września, przez oddziały polskie, którymi dowodził kapitan Władysław Raginis. W sumie 720 żołnierzy z Osowca przeciwstawiło się całej sile XIX Korpusu Pancernego generała Heinza Guderiana. Dopiero, gdy znaczna część załogi poległa, zostały rozbite schrony a amunicja była na wyczerpaniu, kapitan Raginis poddał ostatni schron, sam nie godząc się na niewolę rozerwał się granatem. Dalsze losy twierdzy były bardzo zmienne. Po opuszczeniu jej przez żołnierzy polskich 13 września 1939 roku przeszła pod panowanie niemieckie. Następnie 25.09.1939 roku na mocy tajnego paktu Ribbentrop-Mołotow – dowódca GO generał major Albrecht Brand przekazał ją dowódcy 20 Brygady Zmechanizowanej pułkownikowi Borziłowowi. Po ataku Niemiec na Związek Sowiecki, oddziały 10 Armii, w oparciu o Osowiecki Rejon Umocniony, stawiły kilkudniowy opór. 27 czerwca 1941 roku Twierdza Osowiec ponownie wróciła we władanie niemieckie. 14 sierpnia 1944 roku w skutek przełamania oporu niemieckiego przez 49 i 50 Armie 2 Frontu Białoruskiego zostają zdobyte trzy forty. Po czym linia frontu stabilizuje się na rzece Biebrzy. Ostatni, Fort II zostaje opuszczony przez Niemców w styczniu 1945 roku. Przez osiem lat powojennych w Twierdzy Osowiec nie było wojska, co przyczyniło się do poważnej dewastacji i grabieży. Dopiero w 1953 roku rozlokowano tu stacjonującą do dziś Jednostkę Wojskową. Wejście żołnierzy skutecznie ukróciło proceder rabunkowy we wszystkich fortach. W najlepszym stanie zachowały się obecnie Fort I i Fort III. Natomiast pozostałe popadały w ruinę na wskutek działań wojennych, czy też procederu rozbiórkowego, dokonanego przez okoliczną ludność. Twierdza Osowiec od 9 października 1998 roku z inicjatywy Osowieckiego Stowarzyszenia Fortyfikacyjnego, na wniosek Dowódcy Jednostki Wojskowej nr 1124 i innych podmiotów została wpisana do rejestru zabytków. W tym samy roku na terenie Fortu I (Centralnego) dzięki Osowieckiemu Towarzystwu Fortyfikacyjnemu (OTF) zostało otwarte Muzeum Twierdzy Osowiec oraz oddana do zwiedzania trasa historyczno-przyrodnicza. Na terenach Twierdzy Osowiec zagościły zwierzęta i ptaki. Gniazduje tu orzeł bielik, zadomowiły się tu także łosie, sarny itd. W podziemiach budowli wojskowych znajduje się jedno z największych zimowisk nietoperzy w Polsce.