Zamek Czartoryskich w Gołuchowie

Zamek rycerski w Gołuchowie

„Najwcześniejsze informacje o dobrach gołuchowskich pochodzą z poł. XIII w., kiedy to właścicielem ich był kasztelan wilkowyjski (1263), a później stolnik i łowczy kaliski (1265 – 1282) – Żegota z Gołuchowa z rodu Toporczyków. Od ostatniego z Toporczyków (też Żegoty) Gołuchów kupił w 1408 r. Iwan z Karnina herbu Wieniawa. W 1480 część dóbr gołuchowskich staje się własnością Rafała Leszczyńskiego (późniejszego sekretarza króla Zygmunta I), który w roku 1507 razem ze swoim bratem Janem, odkupił ich pozostałą część. W roku 1536 Gołuchów odziedziczył syn Jana – Rafał (czwarty z rodu o tym imieniu) – starosta radziejowski, dziedzic wsi do roku 1592. Budowa najstarszej części zachowanego do dziś zamku, przypada prawdopodobnie nie później niż na połowę XV w. Był to masywny, dwupiętrowy, ceglany donżon na rzucie prostokąta, z potężnymi 8-bocznymi basztami w narożach, z których pd-wsch była o kondygnację wyższa od pozostałej części dworu. Typ architektoniczny, z którego wyrósł na terenach polskich tzw. dwór obronny, wywodził się z obronnych wież mieszkalnych tak popularnych w różnych częściach średniowiecznej Europy. Budowę części południowej przypisać należy prawdopodobnie Janowi lub jego synowi Rafałowi, których władanie w Gołuchowie przypada na prawie cały XVI wiek. Dobudowanie skrzydła południowego uczyniło z tej rezydencji obiekt o modnym w XVI w. typie pałacu z wewnętrznym dziedzińcem. Zarówno kolumnowa loggia na piętrze jak i częściowo wystrój kamieniarski wykonane zostały w duchu dojrzałego renesansu. Pewne elementy kamieniarki (m.in. niektóre kominki) wskazują, iż część prac wykończeniowych przypadła na pocz. Wieku XVII., tzn. na lata gdy właścicielem Gołuchowa został najmłodszy z synów Rafała – Wacław (1576 – 1628). Z przerwą w latach 1636-61 kiedy to zamek stanowił własność rodu Przyjemskich – do roku 1695 Gołuchów pozostawał w rękach rodziny Leszczyńskich. W latach 1695 – 1853 wielokrotne zmiany właścicieli i posesorów doprowadziły do upadku dóbr gołuchowskich. Zamek przestał pełnić funkcję stałej rezydencji, nie remontowany podupadł i tak pod koniec I poł. XIX wieku z północnej części zamku pozostały jedynie zwaliska baszt. W 1846 roku majątek gołuchowski kupił na licytacji Wincenty Kalkstein herbu Kos. On też zlecił ok. 1850 roku wykonanie dokumentacji rysunkowej i opisowej wraz z kosztorysem przebudowy. Autorem tego opracowania był być może architekt aktywny w Wielkopolsce w poł.XIX w. – Aleksander Galle. W czerwcu 1853 roku Gołuchów nabył Tytus hr. Działyński dla swego syna Jana. Do roku 1871, zamek przeszedł kilka mniejszych i większych remontów, z których największe zmiany (nowe wewnętrzne podziały pomieszczeń) wprowadził ten z drugiej połowy roku 1862. Od powstania styczniowego do roku 1869 (okres emigracji Jana hr. Działyńskiego), grabiony i niszczony – zarządzany w tym czasie przez niejakiego Józefa Ptaszyńskiego – zamek mocno podupadł. W roku 1871 na mocy umowy między małżonkami, całe dobra gołuchowskie wraz z zamkiem przeszły na własność małżonki Jana – Izabeli hr. Działyńskiej, córki Adama Jerzego hr. Czartoryskiego. W oparciu o inwentaryzację Galle oraz o projekt przebudowy zamku sporządzony w latach 1871 – 73 przez architekta Józefa Kajetana Jankowskiego, wynajęty przez Izabelę Działyńską młody architekt – Zygmunt Gorgolewski – sporządził w latach 1873 – 75 kilka wersji nowego projektu przebudowy zamku. Wszystkie one – jak również późniejsze projekty autorstwa innych architektów i malarzy – wykonywane były w oparciu o bardzo konkretne i szczegółowe dyspozycje i wskazówki właścicieli, szczególnie zaś Izabeli Działyńskiej. Jedną z najważniejszych koncepcji kompozycyjnych Gorgolewskiego, zrealizowaną do końca, było urządzenie tarasu na ruinach najstarszej części zamku oraz połączenie obu baszt w elewacji wschodniej tak, że powstało długie wąskie skrzydło zamykające od wschodu taras i wewnętrzny dziedziniec. Liczne projekty detali architektonicznych oraz rozwiązania niektórych wnętrz są autorstwa francuskiego architekta Maurice’a Ouradou, który odwiedził Gołuchów wielokrotnie w latach 1876 – 83. Istnieją przypuszczenia, iż dachy zamku gołuchowskiego zaprojektował sam Violler le Duc. W wyniku zmian wprowadzonych przez Ouradou zamek uzyskał lekką, pałacową formułę architektoniczną o cechach charakterystycznych dla stylu Franciszka I, modnego w trzeciej ćw. XIX w. we Francji. Po śmierci Ouradou w czerwcu 1884 r. jego miejsce zajął inny architekt Georges Pichon, którego rola ograniczała się do rozwiązywania problemów technicznych. Funkcję pierwszego architekta przejął wówczas Louis Breugnot, architekt i malarz francuski sprowadzony z Paryża przez Izabelę hr. Działyńską już w 1874 roku (do 1884 roku wykonywał projekty wystroju wnętrz, snycerki, kamieniarki i polichromii). Jego prawą ręką był wówczas inny francuski artysta, rzeźbiarz z Paryża – Charles Biberon, który projektował i częściowo wykonywał elementy rzeźbiarskie kamiennych detali architektonicznych; z kolei jego bezpośrednimi pomocnikami byli dwaj rzeźbiarze z Niemiec – Machalle i Schnelle. Prace snycerskie powierzono dwom Francuzom – Charlesowi Bouvet i Jeanowi Godon. W latach 1876 – 81 w Gołuchowie pracowała francuska malarka Emilie Ducastin i pozłotnik Blandet. Prócz – prowadzonej na wielką skalę - restauracji rezydencji, Działyńscy (głównie Jan, a po jego śmierci w 1880 r. – Izabela), rozpoczęli już ok. 1854 roku zakładanie nowego parku i restytucję stary ogrodów. Efekt blisko 10 lat pracy nad parkiem, zniszczony został po powstaniu styczniowym – niepielęgnowany i rozkradany park uległ prawie całkowitej dewastacji. Od 1869 r. rozpoczął Działyński ponowne prace w parku przy udziale ogrodnika Jana Falkowskiego i kontynuował je po roku 1874. Tym razem pracami zakrojonymi na znacznie szerszą skalę kierował przez ponad ćwierć wieku nowy ogrodnik – Adam Kubaszewski. 20 maja 1893 roku Izabela hr. Działyńska powołała Ordynację gołuchowską i powołała jej statut, w którym m.in. znalazł się zapis o obowiązku bezpłatnego udostępnienia każdemu chętnemu zamku i zbiorów sztuki w nim zgromadzonych. Po bezpotomnej śmierci Izabeli pierwszym ordynatem Gołuchowa został książę Witold Kazimierz Czartoryski. Po jego śmierci w 1911 roku, Gołuchów przechodzi we władanie jego starszego brata Adama Ludwika, który podobnie jako Witold Kazimierz realizujący założenia statutu Ordynacji, zamek z rzadka wykorzystywał jako siedzibę rodową. I tak przez prawie wszystkie lata XX wieku do wybuchu II wojny światowej zamek wykorzystywany był prawie wyłącznie jako muzeum, w którym eksponowano znakomite dzieła sztuki kolekcjonowane prawie przez pół wieku przez Izabelę hr. Działyńską i jej męża Jana. W czasie II wojny światowej z pałacu wywieziono niemal wszystkie ruchome dzieła sztuki. Do ofensywy radzieckiej tzn. do wiosny 1945 roku wnętrza zamku utrzymywane były przez okupanta w dobrym stanie. Dopiero utworzenie z zamku szpitala wojskowego przez wojsko polskie w latach 1945 – 49 kolejno: Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska”, mieszkań pracowniczych, przedszkola, posterunku milicji, a w 1948 roku magazynu zboża – spowodowały szybką i daleko posuniętą dewastację. W 1951 roku zamek przejęło Muzeum Narodowe w Poznaniu i po 10 latach remontów, w 1962 roku otwarto część pomieszczeń ekspozycyjnych. Systematyczne prace remontowo-konserwatorskie przeprowadzone w latach 1970 – 76, po których zamkowi przywrócono funkcję muzealne, tym razem jako Oddziałowi Muzeum Narodowego w Poznaniu, we władaniu którego zamek w Gołuchowie znajduje się do dziś.”

Zygmunt Kalinowski, 2003 r. https://zabytek.pl/pl/obiekty/goluchow-zespol-zamkowy