Cmentarze w Galicji Zachodniej
W czerwcu 1915 roku zapadła decyzja o rozpoczęciu budowy cmentarzy na całym terenie Galicji. Na decyzję wpłyneły względy sanitarne, zwłoki znajdujące w płytkich grobach ulegały szybkiemu rozkładowi, groziło to wybuchem epidemii. Pola uprawne usłane mogiłami żołnierzy nie nadawały się do uprawy, a reszta miejsc pochówku żołnierzy była rozsiana na dużym obszarze i trzeba było jak najszybciej obszar Galicji doprowadzić do normalności i produktywności. W tym celu 3 listopada 1915 roku przy wiedeńskim Ministerstwie Wojennym powstał IX Wydział Grobów Wojennych Kriegsgrãberabteilung. Miał za zadanie koordynację prac nad zakładaniem cmentarzy wojennych. Do najważniejszych jego zadań należało ekshumowanie ciał poległych, ewidencjonowanie a także projektowanie, budowanie i nadzór nad ozdabianiem cmentarzy. Obszar działania Oddziału obejmował rozległe tereny walk armii austriacko-węgierskiej takie jak : tereny Serbii, Wołynia, Karpat i Galicji. Podzielono ją na trzy strefy, głównymi ośrodkami były Kraków dla Galicji Zachodniej, Przemyśl dla Galicji Środkowej i Lwów dla Galicji Wschodniej. Cmentarze wojenne w Małopolsce zostały utworzone w trakcie działań wojennych, przy braku materiałów budowlanych, powstawały w ciągu dwóch lat (1916-1918) Krakowski Oddział Grobów Wojennych powstał w listopadzie 1915 roku. Kierownikiem oddziału był Rudolf Broch, niezmordowany organizator i animator wielu działań, którego łatwość w nawiązywaniu kontaktów oraz siła przebicia sprawiły że Cmentarze w Galicjii Zachodniej uzyskały wysoki wymiar artystyczny i techniczny. Krakowski Oddział Grobów Wojennych był podzielony na oddziały porządkowe, ekshumacyjne, ewidencyjne. Pracowało w nim ok. 3000 tys. ludzi: wojskowych, cywili i jeńców. Wśród nich było wielu utalentowanych rzemieślników cieśli, murarzy lub kamieniarzy. Wszystkie umiejętności były rozpoznane i wykorzystywane przez kierownictwo. W powstawaniu cmentarzy można było wyróżnić kilka etapów: ekshumacja, zakładanie cmentarzy, pochówek, tworzenie prowizorycznych dekoracji, aż wreszcie budowa trwałych monumentalnych struktur.
Cmentarze na Jurze Krakowsko - Częstochowskiej
Podczas I wojny światowej na terenie Jury trwały zacięte walki, które toczyły się przez cały obszar wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, pozostawiając po sobie liczne cmentarze i kwatery wojenne, zachowane w lepszym lub gorszym stanie do dnia dzisiejszego. Wszystkie te miejsca pochówku żołnierzy z historycznego punktu widzenia są niezwykle cenne, ponieważ znaczyły one szlak bojowy walczących jednostek. Zachowane informacje na inskrypcjach nagrobnych dotyczące stopnia, przynależności, daty śmierci itp., są niezwykle cenne zważywszy na skąpe informacje na temat walk na Jurze. Uwagę nalezy również zwrócić na tak charakterystyczne dla Polskiego krajobrazu przydrożne krzyże i kapliczki, znajdujące się na terenie Jury. Niektóre z nich były miejscem dramatycznych wydarzeń z czasów Wielkiej Wojny lub stanowiły pierwotną mogiłę poległych żołnierzy. Często jednak brak jakiejkolwiek informacji o znajdującym się cmentarzu lub kwaterze wojennej umieszczonej w pobliżu obiektu (np. na murze cmentarnym) utrudnia jego zwiedzenie i odnalezienie. W 1915 roku po całkowitym wyparciu wojsk rosyjskich z terenu dawnego Królestwa Polskiego, rejon Jury znalazł się pod okupacją Austriacką i Niemiecką. Po ustanowieniu przez okupantów władz tych terenów, rozpoczęto prowadzić prace porządkowe na licznych pobojowiskach, czego skutkiem było powstanie w latach 1917-1918 licznych cmentarzy lub kwater wojennych. Na terenach sięgających aż do Żarek, będących pod panowaniem władz Austriackich rozpoczął swą działalność przy komendach powiatowych od września 1916 roku Oddział Grobów Wojennych
Pozostałe cmentarze I wojny światowej
CMENTARZ GARNIZONOWY W NYSIE
Nysa w przeszłości posiadała ogromny garnizon. Na terenie Twierdzy Nyskiej kilkakrotnie były organizowane obozy jenieckie. Zmarłych żołnierzy i jeńców dawnych wojen chowano z należytym szacunkiem. Jednym z przykładów może być Nyski cmentarz garnizonowy, przy dzisiejszej ul. Krasickiego, powstał z całą pewnością przed rokiem 1864, a więc przed wojną prusko-duńską, gdyż pochowano na nim kilku Duńczyków zmarłych w niewoli. Ponieważ cmentarz jest zdewastowany trudno ustalić w którym miejscu dokładnie spoczywają.
CMENTARZ WOJENNY W PIŃCZOWIE
Cmentarz położony jest w Pińczowie przy ul. Grodziskowej i sąsiaduje bezpośrednio z cmentarzem parafialnym. Powstał on na przełomie lat 1917- 1918 i jest jednym z największych cmentarzy I wojennych na terenie województwa Kieleckiego. Obiekt wybudowano na stoku wzgórza na planie zbliżonym do trapezu. Otoczony jest kamiennym murem a wejście do niego prowadzi przez metalową bramkę na skrzydłach której umieszczono dwie wykute daty 1914 i 1915.
CMENTARZ WOJENNY W RUTCE
Jeden z największych cmentarzy z okresu I wojny światowej na terenie województwa podlaskiego. Znajduje się on na wzniesieniu po wschodniej stronie drogi polnej z Rutki do Podwysokiego Jeleniewskiego. Wejście na cmentarz prowadzi przez drewnianą furtkę, całość ogrodzona jest betonowymi słupkami połączonymi ze sobą drutem kolczastym.
CMENTARZ WOJENNY W DUBENINKACH
W zachodniej części wsi na niewielkim wzgórzu, położony jest cmentarz żołnierzy rosyjskich i niemieckich. Został on wybudowany w latach 1914-1918. Na cmentarzu znajduje się 21 betonowych krzyży oraz jeden drewniany, umieszczony na głównej tablicy kamiennej. Obiekt ogrodzony jest kamiennym murkiem do którego prowadza kamienne schody. Składa się z trzech części: środkowej – prostokątnej, w której pochowani są żołnierze niemieccy, oraz dwóch półkolistych znajdujących się na przeciwległych krańcach w których spoczywają żołnierze rosyjscy nieznani z nazwisk.
KWATERA WOJENNA W DUBENINKACH
Na dawnym cmentarzu ewangelickim z drugiej połowy XIX wieku, położonym przy szosie Gołdap-Żytkiejmy znajdują się kwatera wojenna w której pochowano żołnierze armii niemieckiej poległych w czasie I wojny światowej.
CMENTARZ WOJENNY W UCISKOWIE
W odległości ok.5 km od Nowego Korczyna w kierunku Buska Zdroju po lewej stronie drogi znajduje się jeden z największych cmentarzy z okresu I wojny światowej w tym regionie. Cmentarz jest widoczny z daleka w postaci kępy wysokich drzew graniczących z sosnowym laskiem. Został założony na planie prostokąta o zaokrąglonym tylnym boku i zajmuje około 1 h. powierzchni. Otoczony jest wałem ziemnym o wysokości ok. 1.5 m. Wejście na cmentarz znajduje się od strony drogi, prowadzi przez drewnianą bramkę wejściową przy której jest umieszczona tablica informacyjna. Na wprost wejścia znajduje się wysoki kopiec ziemny zwieńczony metalowym krzyżem z żelaznych rur, na którym znajduje się blaszany orzełek wojskowy z wyrytym napisem „1918-1939 Poległym za Polskę”.
KWATERA WOJENNA W KSIĄŻU WIELKIM
Na lewo od wejścia na cmentarz parafialny, przy zachodnim murze znajduje się kwatera wojenna. Pochowano w niej żołnierzy poległych podczas walk prowadzonych w okolicy Książa Wielkiego w okresie lata 1914 r. do połowy 1915 r. O ilości pochowanych żołnierzy informuje nas inskrypcja umieszczona na granitowej płycie „Miejsce spoczynku 9 żołnierzy armii austro-węgierskiej, 5 żołnierzy armii rosyjskiej, 2 żołnierzy nieznanej przynależności armijnej.
CMENTARZ WOJENNY W SKALBMIERZU
Obiekt położony jest w najwyższej południowo-zachodniej części cmentarza parafialnego, pomiędzy główną aleją cmentarną a ogrodzeniem na osi ziemnego nasypu stanowiącego pozostałość pierwotnego cmentarza. Na nasypie ze stromo ściętymi bokami umieszczono trzy betonowe krzyże. Na cmentarzu znajduje się 10 podłużnych kwater ziemnych równoległych do alejki głównej i 7 pojedynczych mogił z przodu.
CZARKOWY - CMENTARZ WOJENNY
Cmentarz leży za wsią, wśród pól, na wzniesieniu przy „Drodze J. Piłsudskiego” prowadzącej do Winiar. Ma kształt trójkąta prostokątnego o powierzchni około 0,05 hektara. Ogrodzony został żeliwnym ogrodzeniem. Na wprost wejścia znajduje się pomnik o wysokości około 12 m. Ma kształt kamiennej czworobocznej kolumny zwieńczonej brązową rzeźbą orła w koronie gotującego się do lotu.
CMENTARZ WOJENNY W OPATOWCU
Cmentarz położony jest po lewej stronie szosy Nowy Korczyn - Opatowiec na zapleczu budynku mieszczącego Nadzór Wodny w Opatowcu. Usytuowany na placu wygrodzonym siatką z metalową bramką i częściowo drewnianym płotem. Założony na planie zbliżonym do elipsy, wygrodzony fosą i wałem ziemnym.
CMENTARZ WOJENNY W MASZKOWIE
W wyniku prowadzonych walk w listopadzie 1914 roku na terenie Lasu Maszkowskiego, poległo wielu żołnierzy armii austro-węgierskiej i rosyjskiej. W listopadzie 1916 r., na pobojowisku został założony cmentarz wojenny, w którym pochowano 584 żołnierzy, w tym 420 z armii austro-węgierskiej i 164 z armii rosyjskiej.
CMENTARZ WOJENNY W ZERWANEJ (NIEISTNIEJĄCY)
Cmentarz znajdował się na polanie, na skraju lasu położonego na południowy – wschód od wsi, na skłonie terenowy, ok. 30 m na południowy – wschód od drogi Zerwana – Wola Więcławska, poniżej uroczyska zwanego „Przy studzience”.
CMENTARZ WOJENNY W GOSZCZY
W czasie bitwy o Kraków, na przełomie listopada i grudnia 1914 r., w okolicach Goszczy utknęło natarcie węgierskiego VI korpusu. Poległych lub zmarłych z ran żołnierzy grzebano w miejscu starego cmentarza parafialnego. Dawny cmentarz parafialny w pamięci mieszkańców miał być również miejscem spoczynku powstańców z 1863 r.
MOGIŁA WOJENNA W BIÓRKOWIE MAŁYM
W rejonie Biórkowa Małego w dniach 17-20 listopada 1914 roku toczyły się walki 2 cesarskiego pułku strzelców tyrolskich oraz 59 cesarsko-królewskiego pułku piechoty armii austro-węgierskiej z wojskami rosyjskimi.
MOGIŁA WOJENNA W SZCZEPANOWICACH
Na samym szczycie wzniesienia zwanego „Łysą Górą” we wsi Szczepanowice, znajduje się mogiła w formie kopca ziemnego. Mogiła zwieńczona jest współczesnym metalowym krzyżem, pod którym znajduje się marmurowa płyta z napisem „TU SPOCZYWA 49 ŻOŁNIERZY RÓŻNYCH NARODOWOŚCI. 35 ARMII AUSTRO-WĘGIERSKIEJ I 14 ARMII ROSYJSKIEJ POLEGŁYCH W PIERWSZEJ WOJNIE ŚWIATOWEJ 1914.”
KWATERA WOJENNA W BIÓRKOWIE WIELKIM
Ma powierzchnięi 55,2 m² i umieszczono ją wzdłuż ogrodzenia cmentarza parafialnego po lewej stronie tuż za wejściem na cmentarz. Założona została na planie prostokąta, ogrodzona jest płotem z metalowych prętów. W środkowej jej części znajduje się granitowy postument z napisem...
