Epitafia nagrobne
Szczególnie cennym dopełnieniem cmentarzy wojennych są epitafia. Napisane bardzo ozdobnym, wzniosłym językiem ozdabiają mogiły żołnierzy strofami poezji, uczuciem, zadumą. Są świadectwem stosunku ocalonych do poległych i próbą wytłumaczenia poniesionych strat. Większość sentencji została napisana w sposób bardzo uniwersalny, aktualny dla każdego okresu historycznego i każdego narodu. Inskrypcje na cmentarzach możemy podzielić na kilka grup. Pierwsza z nich najliczniej występująca na cmentarzach, to teksty podnoszące sławę poległych bohaterów, ich wierność oraz zaszczytną śmierć. Ich konwencja jest prosta i czasami prymitywna, lecz wśród nich znajdziemy teksty będące bezpośrednią formą wypowiedzi poległych, nawiązujące do godnego i twórczego wykorzystania dla przyszłych pokoleń, złożonej przez nich najwyższej ofiary, podnoszące wartość pokoju jako dobra osiągniętego poprzez ich bohaterską śmierć. Do następnej grupy możemy zaliczyć teksty związane z mitologią i historią. Inna zaś grupa to zbiór tekstów podnoszących zrównanie przyjaciół i wrogów w obliczu śmierci. Spotkać możemy również grupę inskrypcji nawiązującą do lokalizacji pochówku żołnierzy - krajobrazem, lasem, łąka lub ciszą otaczającą cmentarz. Autorem większości inskrypcji na zachodnio-galicyjskich cmentarzach, a w niektórych okręgach wszystkich tekstów był kpt. Hans Hauptmann, ówczesny zastępca komendanta Oddziału Grobów Wojennych i oficer planujący. Niektóre inskrypcje są nieznanego autorstwa np: na cmentarzu nr 160 lub bliżej nieznanego Oberleutnanta W.Reha (napis na cmentarzu nr 131 w Stróżach Wyżnych). Epitafia lub inne teksty są sformułowane przeważnie w języku niemieckim, ale zdarzają się również wyjątki jak np: krótkie jednowierszowe teksty łacińskie, napisy w języku węgierskim oraz rosyjskim (taki napis znajduje się na cmentarzu nr 180 w Tarnowcu). Inskrypcje w języku polskim, pochodzą głównie z okresu powojennego, z uwagi na bardzo trudny przekład z języka niemieckiego wiele dokonanych dotychczas tłumaczeń tego samego tekstu różni się w sposób zupełnie nieporównywalny. Materiał z którego wykonano tablice inskrypcyjne to głównie szlifowany piaskowiec lub marmur, czasem zwykły beton. Teksty zostały wykłute na tablicach lub wprost na kamiennych elementach budowli. W nie licznych przypadkach zastosowano również inne techniki wykonania napisu np: osadzenie metalowych liter w betonie krzyż czy napis ułożony z łusek karabinowych.
Lista cmentarzy
Cmentarz nr 253 Żabno • Cmentarz nr 120 Łużna • Cmentarz nr 193 Dąbrówka Szczepanowska • Cmentarz nr 287 Roztoka • Cmentarz nr 309 Trzciana, nr 302 Żegocina • Cmentarz nr 160 Tuchów, nr 138 Bogoniowice • Cmentarz nr 190 Janowiec • Cmentarz nr 6 Krempna • Cmentarz nr 11 Wola Cieklińska • Cmentarz nr 8 Nowy Żmigród • Cmentarz nr 272 Przyborów, nr 55 Gładyszów • Cmentarz nr 123 Łużna - Pustki • Cmentarz nr 34 Ołpiny • Cmentarz nr 61 Wirchne • Cmentarz nr 22 Jasło • Cmentarz nr 286 Olszyny • Cmentarz nr 51 Rotunda • Cmentarz nr 226 Zawada Brzostecka • Cmentarz nr 46 Konieczna - Beskidek • Cmentarz nr 278 Jadowniki Podgórne • Cmentarz nr 236 Pilzno • Cmentarz nr 14 Cieklin • Cmentarz nr 121 Biesna • Cmentarz nr 255 Wietrzychowice • Cmentarz nr 306 Łątka Dolna • Cmentarz nr 258 Biskupice Radłowskie • Cmentarz nr 16 Osobnica • Cmentarz nr 291 Domosławice • Cmentarz nr 265 Rudy - Rysie • Cmentarz nr 271 Biadoliny • Cmentarz nr 273 Szczepanów • Cmentarz nr 274 Przyborów • Cmentarz nr 167 Ryglice • Cmentarz nr 310 Leszczyna • Cmentarz nr 264 Szczurowa • Cmentarz nr 278 Jadowniki Podgórne
Cmentarz nr 253 Żabno
"WALCZĄCY ZA ŻYCIA - LEŻĄ PO ŚMIERCI POJEDNANI. OJCZYZNA OPŁAKUJE JEDNAKOWO ZWYCIĘZCÓW I POKONANYCH."
Cmentarz nr 120 Łużna
" PRZECHODŹCIE OBOK NAS Z BUJNYMI KWIATAMI WIOSNY I Z LATA ZŁOTYMI SNOPAMI I Z WINNYMI GRONAMI CZERWONEJ JESIENI, BYŚMY MY, WIERNI TEJ ZIEMI, ZA KTÓRĄ ZMARLIŚMY BŁOGOSŁAWIEŃSTWAMI JEJ WSPÓLNIE Z WAMI CIESZYĆ SIĘ MOGLI. "
Cmentarz nr 193 Dąbrówka Szczepanowska
" ZGASŁY NASZE IMIONA, LECZ JAŚNIEJĄ NASZE CZYNY. "
Cmentarz nr 287 Roztoka
" CZERŃ NOCY MUSIAŁA ZASNUĆ TE OCZY, BY DLA WAS ZAŚWITAŁ NOWY DZIEŃ. "
Cmentarz nr 309 Trzciana, nr 302 Żegocina
" PRZYBYLIŚMY Z SZAREJ CODZIENNOŚCI, A PRÓG ŻYCIA PRZEKROCZYLIŚMY Z CZOŁAMI OZDOBIONYMI WAWRZYNEM. "
Cmentarz nr 160 Tuchów, nr 138 Bogoniowice
"BY WASZE MŁYNY ZNÓW MEŁŁY I OCZY WASZE ZNÓW BŁYSZCZAŁY,, BY KOSY WASZE ZNÓW DŹWIĘCZAŁY I KOBIETY WASZE ZNÓW ŚPIEWAŁY, BY KOMINY WASZE ZNÓW DYMIŁY, I DZIECI WASZE ZNÓW ROZKWITAŁY - BÓG TEGO CHCIAŁ I NAKAZAŁ. MY TO WYKONALIŚMY. "
Cmentarz nr 190 Janowiec
" W NIEŚMIERTELNOŚCI WIODĄ WIERNYCH WROTA ŚMIERCI. SZCZĘŚLIWI ŻEGNAJĄ NAS, W KTÓRYCH DOJRZEWA ICH OFIARA."
Cmentarz nr 6 Krempna
" CHOĆ UMARLIŚCIE, ŻYJECIE W PAMIĘCI MIŁOŚCI I W BŁOGOSŁAWIEŃSTWIE POKOJU. PIERŚ W PIERŚ WALCZYLIŚMY, ZMARTWYCHSTANIEMY TRZYMAJĄC SIĘ ZA RĘCE. "
" WALCZYLIŚMY PIERŚ W PIERŚ, ZMARTWYCHSTANIEMY RAMIĘ W RAMIĘ. "
Cmentarz nr 11 Wola Cieklińska
" OTO WSPANIAŁY LOS WOJOWNIKA : CAŁKOWICIE ODDAJĄC SIĘ OGÓŁOWI W ŚMIERCI UPATRYWAĆ NAJSZCZYTNIEJSZĄ NAGRODĘ. WYRUSZYLIŚMY NA BÓJ, A ZNALEŹLIŚMY POKÓJ. "
Cmentarz nr 8 Nowy Żmigród
" NIE PYTAJCIE, KTO BYŁ PRZYJACIELEM, A KTO WROGIEM. TYSIĄCE BOHATERÓW WIERNYCH PRZYSIĘDZE PADŁO W ZAWZIĘTEJ WALCE. OFIARY. "
Cmentarz nr 272 Przyborów, nr 55 Gładyszów
" ŚMIERĆ ŻOŁNIERZA ŚWIĘTA JEST I ŁAMIE NAKAZY NIENAWIŚCI. PRZYJACIEL CZY WRÓG, JEŚLI NIE OMINĘŁY GO RANY, NA JEDNAKOWĄ MIŁOŚĆ. "
Cmentarz nr 123 Łużna - Pustki
"W ŻYCIU ROZDZIELENI. ŚMIERCIĄ POŁĄCZENI. NIKT NIE ZNA ICH IMIENIA - PRZYJACIELE CZY WROGOWIE. KIM BYLI, CO ZNACZYLI. ZGASŁO, MINĘŁO. JEDNO POZOSTAŁO PEWNE : ICH WIERNOŚĆ. "
Cmentarz nr 34 Ołpiny
" TOWARZYSZE BRONI Z POŁUDNIA I PÓŁNOCY. WROGA POWALIWSZY NA ZIEMIĘ. ODESZLI DO WIECZNEJ OJCZYZNY. POZOSTAWIAJĄC W DZIEDZICTWIE SŁOWO ŚWIĘTE : UMRZYJ I BĄDŹ. "
Cmentarz nr 61 Wirchne>
" BY NIE BYŁ WAM ŻAL, ŻE W OBJĘCIACH ZIEMI JESTEŚCIE. WIERNI WIEDEŃSCY BOHATEROWIE. TE SŁOWA NIECH DZIEŃ PO DNIU, GŁOSZĄ RADOSNĄ WIEŚĆ : POLEGLIŚCIE WY, DZIELNI DLA ŚWIĘTEJ ZIEMI CESARSKIEGO MIASTA, KTÓRE WAM ŻYCIE DAŁO - NIE ZBEZCZEŚCIŁA JEJ ŻADNA STOPA WROGA. "
Cmentarz nr 22 Jasło
" POTRZEBA NIBELUNGÓW STWORZYŁA NIBELUNGÓW MOC. WIERNYCH BOHATERÓW ŚMIERĆ DOKONAŁA CUDÓW WIELU. SMOK, KTÓRY OMOTAŁ NAS NIENAWIŚCIĄ, ZWYCIĘŻONY LEŻY. A ŚWIATEM ZNÓW ZAWŁADNĄŁ POKÓJ. "
Cmentarz nr 286 Olszyny
" DLA DOBRA OJCZYZNY DOTKNIĘTĄ AGONIĄ ŻAR NAGŁY WZNIECA W NAJLICHSZEJ ISTOCIE I JEJ BYTU KRATER, CHOĆBY NAJCIAŚNIEJSZY PRZEISTACZA W RÓWNY WZNIOSŁEMU GRAALOWI. "
Cmentarz nr 51 Rotunda
"NIE UŻALAJCIE SIĘ, ŻE WOKÓŁ NASZYCH GROBÓW HUCZĄ WICHRY. NA TYM SAMOTNYM WZGÓRZU DALEKIM OD LUDZI. TU BLIŻEJ JESTEŚMY WEZWANIU WIECZNOŚCI. TU KAŻDEGO RANKA SŁOŃCE WCZEŚNIEJ NAS KRYJE CAŁUNEM PURPURY. "
Cmentarz nr 226 Zawada Brzostecka
" POKÓJ ZA KTÓRY WALCZYLIŚMY I CIERPIELIŚMY. BŁOGI POKÓJ STAŁ SIĘ NASZYM LOSEM POŚRODKU LASU SZUMIĄCEGO. W ŁONIE ŚWIĘTEJ ZIEMI. "
Cmentarz nr 46 Konieczna - Beskidek
" Z TYCH WONNYCH SKĄPANYCH W BLASKU WYŻYN OTOCZONYCH ZIELONYCH WZGÓRZ ROZLEGŁYM WIEŃCEM, POKONAWSZY WROGA, ZWARTYMI SZEREGAMI ŻOŁNIERZE CESARZA ODESZLI NA SPOCZYNEK. "
" W TEJ ZIEMI O KTÓRĄ GORĄCO WALCZYLI, 135 ROSYJSKICH ŻOŁNIERZY ZNALAZŁO SWÓJ GRÓB. "
Cmentarz nr 278 Jadowniki Podgórne
„TRAUERT NICHT DASS UNSER MUND VERSTUMMT IST UNSERE GRÄBER SOLLEN ZU EUCH SPRECHEN VON DER LIEBE ZUM VATERLAND”
" NIE SMUĆCIE SIĘ, ŻE NASZE USTA ZAMILKŁY. NIECH NASZE GROBY MÓWIĄ O MIŁOŚCI DO OJCZYZNY. "
Cmentarz nr 293 Zakliczyn
" MY,ZMARLI, JEDYNIE KROKI TYCH WITAMY, KTÓRZY GODNI SĄ OWOCÓW NASZYCH ZWYCIĘSTW. "
Cmentarz nr 236 Pilzno
" ZATRZYMAJCIE SIĘ ! MOŻE WŚRÓD NAS JEST KTOŚ, KTO BYŁ WAM DROGI. "
Cmentarz nr 14 Cieklin
" PRZEZ TEN LAS PRZESZŁA ŚMIERĆ, KOSZĄC SNOPY MŁODEGO ŻYCIA. IDŹCIE JEJ ŚLADAMI I SIEJCIE NOWE SZCZĘŚCIE, KTÓRYMI WAS OBDARZYŁO SŁOŃCE POKOJU. NA TYCH SAMOTNYCH WZGÓRZACH BY KWIATAMI ZALŚNIŁO I WIOSNĄ DLA ŚWIATA. "
Cmentarz nr 121 Biesna
" NIE PRZYCHODŹCIE Z WIEŃCAMI. PRZYCHODŹCIE Z OTWARTYMI UMYSŁAMI. BY PRZYJĄĆ I W CZYSTYCH SERCACH ZACHOWAĆ PRZESTROGĘ TEGO MIEJSCA. BĄDŹCIE ZGODNI, OFIARNI, ODWAŻNI I WIERNI ! "
Cmentarz nr 255 Wietrzychowice
" PŁYNĘŁO MORZE KRWI MOCNIEJ DOTKNĄŁ NAS LOS ŚMIELEJ ZABŁYSNĄŁ NASZ WZROK. Z NASZEJ MŁODZIEŃCZEJ BOHATERSKIEJ ŚMIERCI WSTAŁA JUTRZENKA ŁADU ! "
Cmentarz nr 306 Łątka Dolna
" CZAS, KTÓREMU ZŁOŻYLIŚMY OFIARĘ, DAŁ WIĘCEJ. ZNACZNIE WIĘCEJ DAŁ NIŻ WAM ZABRAŁ : DAŁ WIELKOŚĆ DOZNAŃ I SIŁĘ. TWORZĄC ZE SŁUG ŻYCIA - PANÓW BĘDĄCYCH PRZEWODNIKAMI DO CELU - DOSKONAŁOŚCI. "
Cmentarz nr 258 Biskupice Radłowskie
"WSPÓLNA NAM MYŚL I TĘSKNOTA, DO ŚMIERCI GNAŁO NAS ZWYCIĘSTWO." " JAK JUTRZENKA, ZWIASTUJE RANNE SŁOŃCE, TAK W DNIU ZWYCIĘSTWA NAPRZECIW PŁYNĄ Z RAN NASZYCH PURPUROWY POTOK KRWI. "
Cmentarz nr 16 Osobnica
" NAJŚWIĘTSZE DOBRA SZLACHETNE I CENNE PRAWO I HONOR KAZAŁY CHWYCIĆ ZA MIECZ WIERNOŚĆ ZA WIERNOŚĆ BŁOGOSŁAWIONA WOJNO WIARA DAŁA SIŁĘ, BÓG DAŁ ZWYCIĘSTWO".
"TOWARZYSZE BRONII W SZCZĘŚCIU I POTRZEBIE RAMIĘ W RAMIĘ AŻ DO ŚMIERCI WASZA JEST MIŁOŚĆ W KTÓREJ SPOCZYWACIE WASZA JEST ZIEMIA ONA PIŁA WASZĄ KREW."
Cmentarz nr 291 Domosławice
" OD BOGA NA ZIEMIĘ, Z DOMÓW POD BROŃ, PRZEZ ZWYCIĘSTWO I ŚMIERĆ DO BOGA ZNÓW.”
Cmentarz nr 265 Rudy - Rysie
„ JEŚLI CHCECIE UCZCIĆ BOHATERÓW, KTÓRZY ODESZLI, ODDAJCIE SWE SERCA ZIEMI, KTÓRA ICH OKRYWA. "
Cmentarz nr 271 Biadoliny
„ GDY NAS NOC NA KOŃCU ŚWIATA OTOCZYŁA, BÓG DAŁ NAM ZŁOTĄ GWIAZDĘ, KTÓRA ZWYCIĘSTWO ZWIASTUJĄC, WSTAJE NAD TOBĄ, KOCHANA OJCZYZNO ”.
Cmentarz nr 273 Szczepanów
„ZWYCIĘZCA W ŻYCIU, WCIĄŻ POZOSTAJE WIERNY WAM W ŚMIERCI. ”
„ PRZEMIJAJĄCE JEST TO, CO CZYNI NAS WIELKIMI. LECZ WY POZOSTANIECIE NIEZAPOMNIANI. ”
Cmentarz nr 274 Przyborów
" W TWARDYM JAK SKAŁA WYSIŁKU BUDOWALIŚMY POKÓJ. UŚWIĘCONY W WALCE OFIARĄ NASZEJ KRWI I ŻYCIA. "
Cmentarz nr 167 Ryglice
„ŻADEN WIENIEC NIE ZDOBI CZOŁA NIŻ MIŁOŚĆ OJCZYZNY”.
Cmentarz nr 310 Leszczyna
"BEWAHRT DIE TUGENDEN, DIE KRIEGES NOT, SO LEUCHTEND HAT ERWECKT, IHR LEBENDEN UND WIR, DER KRIEGES OPFER, SEGNEN JHN."
Cmentarz nr 264 Szczurowa
"UNS KAM DER FRIEDE EILIGER ALS EUCH" - "POKÓJ PRZYSZEDŁ DO NAS, WCZEŚNIEJ NIŻ DO WAS"
"WIR ZOGEN ZUM STREIT UND FANDEN FRIEDEN" - "WYRUSZYLIŚMY NA WOJNĘ, A ZNALEŹLIŚMY SPOKÓJ"