Zaplecze Twierdzy Kraków

Historia | Komendanci | Umocnienia | Zaplecze

Ciągłemu rozwojowi i modernizacji wzniesionych wokół Krakowa fortyfikacji towarzyszył proces tworzenia zaplecza twierdzy. Obejmował on budowę systemów komunikacji i łączności (w tym sieć dróg rokadowych), koszar, szpitali, ujeżdżalni, warsztatów produkcyjnych, magazynów itd. Obiekty te powstały zarówno na obszarze administracyjnym miasta, jak i poza nim, w okolicznych gminach wiejskich, a także w położonym po drugiej stronie Wisły Podgórzu. Obiekty te można podzielić, biorąc pod uwagę lokalizację, ich typologię i cechy stylistyczne na 2 grupy:

• GRUPA I - To duże zespoły obiektów urbanistyczno - architektonicznych położonych wewnątrz rdzenia twierdzy. W skład ich wchodziły budynki sztabowe, koszarowe i szkoleniowe oraz budynki magazynowo - warsztatowe. Przeznaczone były dla pełnoetatowych jednostek garnizonu krakowskiego. Cżęsto w takich zespołach występowały budynki towarzyszące jak np: stołówki, kasyna, podoficerskie więzienia.

• GRUPA II - Były to zespoły powstałe głównie w czasie rozbudowy Twierdzy Kraków związanej z powstawaniem III pierścienia fortyfikacyjnego realizowanego po roku 1880. Większe oddalenie budowli od centrum miasta było podyktowane koniecznością lokalizacji obiektów infrastruktury i logistyki wojskowej umożliwiającej zakwaterowanie i wyszkolenie załogi w pobliżu fortu zewnętrznego pierścienia. Budowle te cechowała duża funkcjonalność (krótki czas budowy oraz nie wysokie koszty, łatwość w maskowaniu). W wyniku takich założeń organizacyjnych, w krótkim czasie w latach 1880 - 1914, na terenie twierdzy Kraków powstało kilkanaście tzw. barakowych zespołów koszarowych (Barackenlager) i koszar prowizorycznych (Nothkaserne). W początkowym okresie tworzenia twierdzy (1852 - 55) armia austriacka rozwiązywała kwestie zakwaterowania wojsk poprzez rekwizycje budynków mieszkalnych i poklasztornych w centrum miasta np: klasztor Bernardynów pod Wawelem (Bernardinen Kaserne), klasztor Jezuitow przy ul. Grodzkiej (Trompeter Kaserne), a także przez modernizację dawnych budynków wojskowych; arsenał przy Grodzkiej ( Arsenal Kaserne), lub przemysłowych; Browar Królewski na powiślu ( Weisel Kaserne ). Zaadaptowano również pomieszczenia Wawelu na potrzeby załogi cytadeli twierdzy.

OBIEKTY DOWODZENIA

Komenda I Korpusu

Mieściło się tutaj Dowództwo Okręgu Korpusu podległe Ministerstwu Wojny w Wiedniu (dowódca - generał kawalerii Edward von Böhm - Ermali). Po zajęciu Krakowa w wyniku III zaboru Austriacy zajeli zabudowania zakonu Bożogrobców. W roku 1798 zaprojektowano przebudowę klasztoru na cele urzędów austriackich. W wyniku tej przebudowy budynek otrzymał jednolitą, wieloosiową elewację frontową z pięcioosiowym ryzalitem, zwieńczoną trójkątnym tympanonem. Elewacja zachowała się do dnia dzisiejszego. Po roku 1846 zespół budynków został gruntownie przebudowany i dostosowany na potrzeby wojska. Znajdowały się tutaj instytucje odpowiedzialne za organizację wojska i przygotowanie do wojny podległego mu terytorium. Po roku 1918 budynek przejęło Wojsko Polskie i wykorzystało je na siedzibę dowództwa Okręgu Korpusu V. Po II wojnie światowej gmach stał się własnością miejską i został przekształcony w kamienicę czynszową.

Komenda Twierdzy Kraków

W kilku połączonych ze sobą gotyckich kamienic urzędował komendant - Karl Kuk ze swoim sztabem. W budynku tym mieściła się również Dyrekcja Inżynierii z dyrektorem płk. Eugeniuszem Kastnerem i dowództwem 2 Brygady Artylerii Wałowej z komendantem płk. Franciszkiem Haam. W okresie międzywojennym gmach był siedzibą Komendy Garnizonu. Dowództwa wchodzące w skład I Korpusu miały swoje siedziby w różnych punktach miasta. W budynku przy Ul. św. Gertrudy 12 urzędowały w 1913 roku dowództwa : 12 DP, 23 i 24 Br.Piech., 7 Dkaw. oraz dowództwo 1 Brygady artylerii polowej. Przy Ul. Pawiej 3 urzędowało dowództwo 46 DP Obrony Krajowej oraz 91 Br.Piech.O.K.

KOSZARY PIECHOTY

WAWEL - 1849-1852. W 1903 r. Galicyjski Wydział Krajowy zakończył pertraktację z władzami austriackimi w sprawie wycofania armii austriackiej z Wawelu. Stopniowe usuwanie wojsk rozpoczęło się w 1905 r. zakończyło się w 1911 r. Do 1918 r., stacjonował 100 pułk piechoty
ul. Grodzka - 1850-1852 r.
ul. Rajska - 1858-1860 r. zaprojektowane zostały przez F. Księżarskiego. Do 1918 r. stacjonował tam Franz Josef Kaserne 55p.p. W latach 1918-1939 koszary im.T. Kościuszki stacjonował 4 bat.łącz.Od 1945 r. koszary LWP Pułk O.T.K.
ul. Warszawska - 1878-1885, projektu A.Łuszczkiewicza. Do 1918 r. Kronprinz Rudolf Kaserne 13p.p. W latach 1918-1939 koszary Króla Jana III (Bat.12p.p.). Od 1945 r. LWP a później Politechnika Krakowska.
ul. Dobrego Pasterza - 1890-1895 r. Do 1918 r. Infanterie Barackenlager 100p.p.
ul. Modrzewiowa - 1895 - 1900 r.
Przegorzały - 1890-1895 r. Do 1918 r. Reserv. Barackenlager.

KOSZARY ARTYLERII

ul. Kalwaryjska - I połowa XIX w. W latach 1918-1939 Kompania szkolna pułku radiotelegraficznego.
ul. Głowackiego - 1890-1895 r. Do 1918 r., koszary 3p.artylerii polowej. W latach 1918-1939 koszary 6p.artylerii lekkiej. Od 1945 r., koszary LWP 6 D.P.D.
ul. Mogilska - 1885-1890 r. Do 1918 r., koszary 1p.art.pol.j. W latach 1918-1939 koszary im. gen. Kątowskiego (5.bat.sap.) Od 1945 r., Komenda Wojewódzka MO do tej pory znajduje się tam siedziba Policji
ul. Kościuszki - 1880-1885 r. Do 1918 r., koszary 1p.art.konnej. W latach 1918-1939 koszary 5 Dyw.art.konnej III baterii.
ul. Wielicka - 1890-1895 r. Do 1918 r., Artillerie Nothkaserne. W latach 1918-1939 koszary im. gen. A. Jeziorańskiego
ul. Rakowicka - 1905-1918 r. W latach 1918-1939 koszary króla Wł.Jagiełły (3p.s.p.). Od 1945 r., koszary LWP 6 D.P.D.

KOSZARY ARTYLERII FORTECZNEJ

ul. Waszyngtona - Projektu Feliksa Księżarskiego (1849-1852). Do 1918 r. 1 Dyw. ciężkich haubic. W latach 1918-1939 5 Dyw. artylerii p.lot.
ul. Kamienna - 1850-1852 r.
ul. Grzegórzecka - 1850-1852 r.
ul. Na kopiec - 1852-1854 r.
ul. Kamienna - 1856-1858 r. Do 1918 r., 5 Bat. sanitarny
ul. Lubicz - 1856-1858 r. Do 1918 r., 5 Szwadron pionierów K.B.K
ul. Rydla - 1863-1865 r. W latach 1918-1939 III Dyw.6.p.a.l. Od 1945 r., koszary LWP 6 D.P.D.

KOSZARY KAWALERII

ul. Na zjeździe - I połowa XIX w.
ul. Bernardyńska - 1880-1895 r.
ul. Lubicz - 1880-1895 r. Do 1918 r., GEDECKTE OFFICERSREITSCHULE (Szkoła jazdy dla oficerów). W latach 1918-1939 Komisja Remontu Koni 5 Szw.pionierów K.B.K.
ul. Ułanów - 1890-1895 r. Do 1918 r. koszary 1P.uł. W latach 1918-1939 koszary 8P.uł. Od 1945 r., koszary LWP 6 D.P.D.
ul. Księcia Jóxefa - 1885-1890 r. Do 1918 r., koszary 3p.uł. W 1914 r., koszary 1 p.a.p. Legionów
ul. Ceglarska - 1885-1890 r. Do 1918 r., koszary 10p.drag. W latach 1918-1939 koszary 5 Dyw.art.konnej I i II bat. Od 1945 r.koszary LWP Pułk O.T.K.
ul. Kobierzyńska - 1885-1890 r. Do 1918 r., koszary 10p.drag. W latach 1918-1939 koszary im.gen.Madalińskiego (8p.uł.,III i IV szw.

KOSZARY KAWALERII I TABORÓW

ul. Powiśle - 1860 r.

KOSZARY TABORÓW

ul. 29 Listopada - 1890-1895 r.

KOSZARY I MAGAZYNY TABORÓW

ul. Montelupich - 1880-1895 r. Do 1918 r. Train Trupp. Material Depot. Od 1945 r., koszary LWP później Politechnika Krakowska.

KOSZARY WOJSK INŹYNIERYJNYCH I MAGAZYNY WOJSKOWE

ul. Wjazd - 1880-1895 r. Do 1918 r., GEINIEPARKDEPOT. W latach 1918-1939 koszary im. płk. Rębajły. Od 1945 r., koszary i magazyny LWP

KOSZARY OBRONY NARODOWEJ

ul. Siemiradzkiego - 1892-1893 r. Proj. J. Niedziałkowski. Do 1918 r., 13 FELDJAGER BATALION. W latach 1918-1939 koszary J. Piłsudzkiego. Od 1945 r., Komenda MO
ul. Wrocławska - 1890-1895 r. Do 1918 r., koszary 16p.p (16 Ldw.J.R.) W latach 1918-1939 koszary 20 p.p. Ziemi Krakowskiej

KOSZARY LOTNICZE

ul. Ułanów - 1910-1914 r. Do 1918 r., 10 Lotn. Komp. Zapasowa (Fleck). W latach 1918-1939 2 Pułk Lotniczy "Kraków". Od 1945 r., koszary LWP 6 D.P.D.

KOSZARY SAPERÓW

ul. Kamienna - 1880-1895 r. Do 1918 r., Pionier Barack Kaserne 1 Bat.Sap. W latach 1918-1939 koszary króla St. Batorego (2 Batalion Mostów Kolejowych).Od 1945 r., koszary LWP..
ul. Montelupich - 1880-1895 r. Do 1918 r., KRIEGSBRÜCKE MAG.DEPOT. W latach 1918-1939 koszary Hetmana Zółkiewskiego 2 Bat. Mostów Kolejowych. Od 1945 r., koszary LWP, Wyższa Oficerska Szkoła Wojsk Chemicznych.
ul. Montelupich - po 1905 r., 1918-1939 koszary gen. Zajączka. Od 1945 r. Zakład Karny.
ul. 29 Listopada - 1880-1895 r. Do 1918 r., PIONIER ÜBUNGSPLATZ. 1918-1939 koszary im. Bartosza Głowackiego.

SZKOŁA KADETÓW

ul. Podchorążych - 1875-1880 r. Do 1918 r., K.u.K. INANTERIE KADETTENSCHULE. W latach 1918-1939 Dyw. Kurs Podchorążych Rezerwy 6 D.P. Od 1945 r., Studia Wojskowe, później AP

ZESPÓŁ WARSZTATÓW ARTYLERII (ARSENAŁ)

ul. Rakowicka - Budowa została przeprowadzona w latach 1889-1892, zamknęła się kwotą 400 tysięcy złr. Inwestycja ta znacznie ożywiła rynek pracy. W nowo otwartych warsztatach znalazło zatrudnienie 1500 robotników. W późniejszym czasie arsenał został powiększony o nową dużą halę fabryczną. Od 1918 r. znajdował się tutaj ARTILLERIE ZEUGSDEPOT. A w latach 1918-1939 były tutaj koszary im. gen. Bogusławskiego

SZPITALE WOJSKOWE

Wawel - 1855-1862 projekt F. Ksiązarski. Do 1918 r., Wojskowy Szpital Okręgowy nr 5
ul. Wroclawska - 1908-1910 r., Inwestycja finansowana ze środków władz krajowych oraz z uchwalonego przez Radę Państwa w 1906 r. na ten cel kredytu w wysokości 860 tys.złr. Został on w całości wykorzystany. Od 1945 r., Wojskowy Szpital Garnizonowy.

KASYNO OFICERSKIE

Widocznym znakiem garnizonowego charakteru Krakowa stała się neorenesansowa siedziba kasyna przy ul.Zyblikiewicza, wzniesiona w latach 1889 - 1890 roku przez architekta Tomasza Prylińskiego na gruncie podarowanym przez Miasto.

KOMPLEKS APROWIZACYJNY

Na rozległym terenie na północ od dworca głównego, pomiędzy linią kolejową, a ul.Rakowicką, zlokalizowano duży zespół magazynów wojskowych. Historia jego powstania łączy się z wprowadzeniem do budżetu ministerstwa wojny na rok 1844 kwoty 50 tys. złr., jako pierwszej raty dużego kredytu w wysokości 300 tys. złr., przeznaczonego na budowę w Krakowie tzw.:" Verpflegs-Etablissement. Wzniesiony w latach 1884 - 1887 kompleks aprowizacyjny był następnie stopniowo rozbudowywany. M.in. w latach 1903 - 1905 przeprowadzono kosztem ponad 250 tys. koron budowę tzw. Fruchtdepot, wraz z drogą dojazdowa. W roku 1912 powstał tam nowoczesny młyn, poruszany zamiennie maszyną parową lub silnikiem elektrycznym. Magazyny przy ul.Rakowickiej gromadziły zapasy zboża, mąki, kaszy, ryżu, jarzyn, pasz, ziemniaków, konserw, cukru, używek, przypraw, wina i rumu, paliw itd. Kompleks wyposażony był w rampę kolejową, a także posiadał piekarnię wojskową, fabrykę konserw mięsnych - wraz z lodownią i chłodnią - oraz wytwórnię marmolady. Oprócz żywności przy ul.Rakowickiej przechowywano również wyposażenie (wraz z bronią) dla kilku tysięcy żołnierzy. U progu wojny krakowski Verpflegs-Establissement należał do największych tego typu obiektów w monarchii. Jego rola znacznie jeszcze wzrosła w obliczu wypadków roku 1914 i 1915, kiedy znalazł się na bezpośrednim zapleczu frontu. Został wówczas wydatnie powiększony. Znacznej rozbudowie uległ filialny kompleks aprowizacyjny w Płaszowie. Powstały też nowe zespoły magazynowo-produkcyjne na Zabłociu i Dąbiu. Znalazły tam m.in. swoją lokalizację duża ferma drobiu, fabryki mydła i płatków ziemniaczanych itd. Powstanie dużego zespołu wytwórczego i magazynowego w Płaszowie i na Zabłociu miało istotne znaczenie dla uformowania się tam w okresie międzywojennym rozległej strefy przemysłowej.

INFRASTRUKTURA

MOSTY

ul. Reduty - Most wykonany w krakowskiej fabryce L. Zieleniewski w 1906 roku

"Diabelski Most" - Wiadukt zwany Diabelskim Mostem powstał w latach 1855-1870, w trakcie łączenia szańców. Most położony jest na wysokim nasypie (ok.4m.) a konstrukcja wspiera się na kamiennych murach oporowych. Na murach jest ceglana arkada, której czołową i tylną ścianę wieńczą ceglane balustrady z dekoracyjnymi arkadami.

PROCHOWNIA NR 5 - WOLA DUCHACKA

Utrzymywanie w bezpośrednim sąsiedztwie Krakowa (Grzegórzki) i Podgórza (Wola Duchacka) dużych magazynów materiałów wybuchowych stanowiło bardzo poważne zagrożenie dla obu miast. Władze wojskowe ignorowały jednak liczne protesty w tej sprawie. Miarą istniejącego niebezpieczeństwa stała się eksplozja (nie żaden sabotaż) wywołana wyładowaniem atmosferycznym, które trafiło w wartownię podczas burzy w sobotę 5 czerwca 1909 roku. Jego natychmiastowych skutków nikt nie zauważył, a to z powodu ulewnego deszczu, który zapędził pod dachy najsumienniejszych nawet wartowników. Od wartowni zajął się magazyn prochu. Od niego też rozpoczęła się trwająca kilka godzin katastrofa. Choć to niepojęte, nikt w niej nie zginął. Jakkolwiek ciężko ranny i ogłuszony - ocalał nawet wartownik (Kowalski 12. Kompania 13. Pułku Piechoty) z rażonego piorunem posterunku przy magazynie. Wybuch prochu przechowywanego w beczkach nastapił w osłoniętych wałami składach, stojących na wzniesieniu, na tyłach dzisiejszej ul. Lecha. Znane były jako "Munition Depot No.5 ". Na zespół magazynów składały się także położone w tym samym rejonie magazyny nr 3 i 4. Zespół powstał częściowo przez wykorzystanie starych fortyfikacji z drugiej połowy XIX wieku, oznaczonych jako FS 21 i 22. Ten drugi jest dziś znany jako miejsce usytuowania pomnika ofiar obozu koncentracyjnego Płaszów. Urzędowo tereny magazynów przynależały do gminy Wola Duchacka w tej części, która sąsiadowała bezpośrednio z miastem Podgórze, nieopodal dworca w Płaszowie. Sam magazyn nr 5 leżał dokładnie na przedłużeniu dzisiejszej ul.Dworcowej ku zachodowi. Zważywszy na to, że był to czerwiec, pożar rozpoczął się w świetle dnia, około godziny 19.15 i utrzymywał się po zapadnięciu zmroku. Same tylko wybuchy trwały kilka godzin. Zagrożenie było podwójne: wybuchy prochowni i wielogodzinny deszcz pocisków artyleryjskich różnego kalibru, które na skutek następnych eksplozji wylatywały w powietrze. Niektóre z nich eksplodowały po upadku na ziemię, inne nie. Według ówczesnych źródeł zniszczeniu lub uszkodzeniu uległo 80 % budynków we wsi Wola Duchacka, położonej po obu stronach dzisiejszej ul.Malborskiej. O rozmiarze fali sejsmicznej wytworzonej wybuchem niech świadczy spowodowane nią pęknięcie korpusu fortu Rajsko, położonego 5 km w linii powietrznej od miejsca wybuchu. "Czas" donosił, że "(...) w Podgórzu nie ma domu, któryby wskutek wstrząśnięcia powietrza nie utracił szyb". Wybuch ranił ponad 300 osób - w tym 114 ciężko. Na 46 000 koron oszacowala swoje straty kolej. Na samej stacji w Płaszowie odnotowano 89 rannych. Podmuch wybuchu uszkodził witraż projektu Grottgera w kościele Dominikanów, a nawet blaszane chorągiewki na wieży mariackiej. Austriackie surowe przepisy uniemożliwiały budowanie czegokolwiek w pasie przyległym do umocnień. Ten wymóg (brak osłony dla atakujących wojsk) dotyczył od wieków przedpola fortyfikacji. W przypadku składów amunicyjnych odnosił się także do wybranych obszarów położonych wewnątrz fortecy. Mimo rujnujących skutków wybuchu, natychmiastowych interpelacji w parlamencie wiedeńskim, a nawet podań składanych do cesarza, stanowisko władz wojskowych pozostało niewzruszone. Niewzruszenie, z właściwym sobie grubiaństwem i brutalnością, armia nie zmieniła tak niebezpiecznego położenia magazynów, czyli o 1100 - 1500 metrów od Rynku Podgórskiego. Mało tego, ociągała się z wyplata należnych odszkodowań. Ignacy Daszyński, płomienny mówca i poseł z Krakowa, jeszcze w 1910 roku występował w parlamencie wiedeńskim o pokrycie strat poszkodowanych obywateli. Składy na Woli Duchackiej utrzymano i w niepodległej Rzeczypospolitej. Przekonała się o tym na przykład Żydowska Gmina Wyznaniowa w Krakowie, która musiała podpisać w 1923 roku dokument, zobowiązujący się nim do usunięcia budynków z terenu nowego cmentarza żydowskiego na żądanie władz wojskowych. A brała na siebie gmina wielkie ryzyko, bo tymi "budynkami" był między innymi ogromny, monumentalny gmach domu przedpogrzebowego. Obiekt powstał jako efekt prestiżowego, ogólnopolskiego konkursu architektonicznego, ogłoszonego w roku 1920, a skierowanego do architektów Żydów. Niebezpieczeństwo położenia budynku w pobliżu magazynów amunicji jeszcze 14 lat po wybuchu uznawano zatem za realne. Oto cytat z krakowskiego "Dziennika Wojewódzkiego" z 10 grudnia 1929 roku, w sprawie wojskowych zakazów budowy w obrębie gminy miasta Krakowa : "(...) Zgodnia z wyjaśnieniem Zarządu fortecznego w Krakowie podaję do wiadomości, że ograniczenia budowlane z uwagi na wewnętrzne fortyfikacje zostały w Krakowie zniesione, a obowiązują tylko ograniczenia w rejonie bezpieczeństwa składów amunicji. W szczególności w obrębie granic administracyjnych Gminy.stoł.król. miasta Krakowa, wolne są obecnie od wojskowych zakazów budowy...". Tu wymieniano tereny, na których zniesiono ograniczenia... wraz z wyjątkami: "(...)dzielnica Podgórze z wyjątkiem przestrzeni odciętej od południa granicą gminy Wola Duchacka, od wschodu granicą dzielnicy XXI Płaszów, od północy linią Krzemionek (...)". "Czas" informował także, że nazajutrz, przy słonecznej pogodzie niedzieli, tłumy gapiów dojeżdżały na miejsce katastrofy aż z Krakowa. Trzeba było zawezwać oddziały wojska w sile kompanii, by chronić teren rozrzutu granatów i nie dopuszczały do deptania płodów rolnych przez natrętnych "zwiedzających".

DWORZEC TOWAROWY - VORBANHOF KRAKAU 1903 - 1908

Dworzec został zlokalizowany na obrzeżach Krakowa w Krowodrzy Murowanej przy ul. Kamiennej. Obiekty tego zespołu powstały w latach 1909 – 1913 w ramach modernizacji dworca kolejowego w Krakowie założonego w 1844 r. jako końcowa stacja kolei krakowsko-górnośląskiej. Poszczególne obiekty zlokalizowane zostały przy bocznicach dworcowych. Można je ogólnie podzielić na ściśle magazynowe, oraz pomocnicze spełniające funkcje warsztatowe, administracyjne i mieszkalne. Wśród magazynów wyróżnić można magazyny: celny i zbożowy. W okresie dwudziestolecia międzywojennego, a także później: podczas okupacji i po II wojnie zespół był wielokrotnie rozbudowywany i modernizowany

Źródło :

"Kompleksy koszarowo - magazynowe Twierdzy Kraków". Mirosław Cholewiński.
https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-224897 dostęp [16.01.2026]