Stanowisko ogniowe nr 2 „Bruno” (B2) baterii Schleswig-Holstein
"Jesienią 1940 r. wobec widocznego braku możliwości szybkiego pokonania Wielkiej Brytanii, Hitler nakazał rozpoczęcie przygotowań do operacji „Barbarossa” i ataku na Związek Radziecki. W związku z tym konieczną stała się dalsza rozbudowa baz morskich w rejonie Bałtyku i wzmocnienie systemu ich obrony. Plan zakładał ustawienie najcięższych dział baterii przy wejściu na Bałtyk w rejonie Skagerraku, na wyspie Bornholm oraz w rejonie Zatoki Gdańskiej, dając możliwość przesunięcia obrony możliwie najdalej na wschód. Ukoronowaniem zbrojenia Helu miało być zbudowanie tutaj, najpotężniejszej do dziś na świecie, stałej baterii najcięższych dział obrony wybrzeża – trzech monstrualnych armat „Adolfkanone” o kalibrze 406 mm i donośności 56 km. 19 października 1940 r.
Stanowisko baterii "Schleswig-Holstein" z zamontowaną armatą. 1941 r. Żródło: Marcin Dudek "Schleswig Holstein czyli helskie działa Navarrony" - seria "Zeszyty Helskie" zeszyt nr 1, Hel 2005 r.
Jedno z dział baterii Lindemann w trakcie budowy. Bundesarchiv, Bild 101I-364-2314-16A / Kuhn / CC-BY-SA 3.0 dostęp [10.05.2026]
Naczelne Dowództwo Marynarki (OKM) wydało rozkaz budowy w Helu baterii 3 armat kalibru 406 mm. Ta trzydziałowa bateria, wraz z istniejącą już w rejonie Pilawy baterią kalibru 280 mm, zapewnić miała skuteczną obronę Zatoki Gdańskiej. Gwarancją tej skuteczności miał być gigantyczny zasięg dział baterii – z założenia równy lub przewyższający uzbrojenie potencjalnych przeciwników. Helskie armaty miały być gwarancją długotrwałego bezpieczeństwa dla okupowanych terenów, skutecznie blokując dostęp od strony morza tak wojskom radzieckim jak i brytyjskim. W styczniu 1941 r. podjęto decyzję o lokalizacji dalszych najcięższych baterii bałtyckich: w Hanstholm w Danii, w Kristiansand w Norwegii, na Bornholmie, baterii „Goeben” broniącej wejścia do portów Szczecina i Świnoujścia. Wszystkie te baterie, z helską na czele, miały zapewnić Niemcom pełną kontrolę nad żeglugą w płd. części Morza Bałtyckiego. Podobne baterie jak helska powstały jeszcze na Wale Atlantyckim i w Norwegii, jednakże helska bateria wybudowana została jako pierwsza. W maju 1941 roku stan prac przy budowie helskich stanowisk ogniowych był bardzo zaawansowany, że dwie pierwsze armaty miały być gotowe do strzelań już pod koniec kwietnia. Trzecie stanowisko (A) nie było jeszcze gotowe. 15 maja 1941 r. zameldowano o gotowości bojowej dwóch dział baterii (B,C). Bateria weszła do służby jako 2 Bateria 119 Marine Artillerie Abteilung czyli 119 Oddział Artylerii Marynarki i otrzymała nazwę „Schleswig Holstein”, pomimo istnienia w tym czasie okrętu o tej samej nazwie; być może właśnie na cześć walczącego w tym rejonie we wrześniu 1939 r. pancernika. Jej dowódcą został porucznik artylerii Schröder. 6 czerwca 1941 roku miały miejsce pierwsze próbne strzelania – dwa działa baterii oddały po dwa próbne wystrzały, które ujawniły pewne usterki techniczne dział. 3 października 1941 r. zakończono montaż trzeciego działa i oddano pierwsze próbne wystrzały, które potwierdziły pełną gotowość bojową działa. Sukcesy w pierwszej fazie wojny z ZSRR i zablokowanie jesienią 1941 r. okrętów Floty Bałtyckiej w Leningradzie, postawiło pod znakiem zapytania potrzebę istnienia na Bałtyku wszystkich baterii tak dużego kalibru. Już na początku sierpnia 1941 r. zapadła decyzja Naczelnego dowództwa (OKM) o przeniesieniu ich na Wał Atlantycki. Zgodnie z tymi planami Bateria „Schleswig Holstein” miała być przeniesiona na miejsce położone w najwęższej części Kanału La Manche, na zachód od Calais. W październiku 1941 r. rozpoczęto więc demontaż dział i wyposażenia baterii, zakończony w marcu 1942 r. Nowa bateria na Wale Atlantyckim otrzymała pierwotnie nazwę „Grossdeutschland” (M.A.A.224). Nazwę tę, jeszcze w 1942 r. zmieniono na „Lindemann” na cześć dowódcy pancernika „Bismarck”. Od listopada 1942 r. do września 1944 r. działa baterii ostrzeliwały bojowo cele na Wyspach Brytyjskich. W czasie inwazji aliantów bateria została zdobyta i po zinwentaryzowaniu planowo zniszczona. W rozbrojonych obiektach na Helu nie zdemontowano całego wyposażenia. Być może planowano ich powtórne uzbrojenie, gdy tylko sytuacja na to pozwoli. Sądząc po ilości polowych stanowisk ogniowych artylerii przeciwlotniczej, znajdujących się w pobliżu stanowisk ogniowych d. baterii, można przypuszczać, że przejściowo mogły one służyć jako miejsca zakwaterowania oddziałów obrony przeciwlotniczej. Pod koniec wojny, po zajęciu Gdyni i Gdańska, Hel nabrał znaczenia jako port przeładunkowy i etapowy dla rzesz uciekinierów z Prus Wschodnich. Znaleźli on tymczasowe schronienie w wygodnych schronach stanowisk ogniowych baterii. Dla zapewnienia żywości ludności, w środkowym schronie zorganizowano prowizoryczną piekarnię. Świadczą o tym pozostałości dwóch pieców piekarniczych, wymurowane w obwodowym korytarzu do transportu amunicji (jeden z pieców zrekonstruowano). Bezpośrednio po wojnie, w ramach tworzenia systemu obrony wybrzeża Marynarka Wojenna planowała ustawienie na stanowiskach ogniowych dział ciężkiej artylerii nadbrzeżnej. Projektu nie zrealizowano ze względu na brak akceptacji ze strony Rosjan. W latach późniejszych oba skrzydłowe stanowiska ogniowe zostały przebudowane i zaadaptowane do innych celów wojskowych. Na wieży kierowania ogniem przez pewnien czas działał punkt obserwacyjny portu wojennego. W 1999 r. bateria „Schleswig Holstein” wraz z innymi obiektami militarnymi Półwyspu Helskiego wpisana została do rejestru zabytków. Rok później stanowisko ogniowe (B) i wieża kierowania ogniem zostały opuszczone przez wojsko i przekazane Gminie Hel, stając się majątkiem cywilnym. Brak dozoru spowodował znaczną dewastację obiektów, w szczególności ich cennego wyposażenia. W 2005 r. Rada Miasta Hel podjęła uchwałę o przekazaniu tych zabytków w dzierżawę na okres 10 lat Stowarzyszeniu „Przyjaciele Helu”. Rozpoczęto kompleksowe prace remontowe, mające na celu przystosowanie obiektów do celów turystycznych. W 2006 r. na stanowisku ogniowym „B” i wieży kierowania ogniem zainaugurowało swoją działalność Muzeum Obrony Wybrzeża, które swoje powstanie zawdzięcza ofiarnej pracy członków Stowarzyszenia „Przyjaciele Helu”. W ciągu trzech miesięcy istnienia stało się ono już wielką atrakcją turystyczną Helu. Część pomieszczeń zostało pieczołowicie odtworzona wg stanu z 1941 r., część zamieniono na sale wystawowe, w których tworzone są kolejne ekspozycje dot. obrony wybrzeża.
CHARAKTERYSTYKA BATERII :
Obiekty kubaturowe wchodzące w skład baterii:
- trzy stanowiska ogniowe armat 406 mm (A, B, C) wraz z naziemnymi schronami typu ciężkiego
- dwa magazyny amunicyjne (M1, M2)
- wieża kierowania ogniem (wieża dalmierza ze stanowiskiem dowodzenia) (-W)
- baraki koszarowe (nieistniejące)
Komunikacja :
- torowisko kolei normalnotorowej, łączące stanowiska ogniowe ze stacją kolejową na Helu
- torowisko kolei wąskotorowej, łączącej stanowiska ogniowe z magazynami amunicyjnymi i wieżą kierowania ogniem
- sieć dróg gruntowych, lączących poszczególne obiekty baterii
Zakres ostrzału : pełny zakres 360 °
Zasięg rażenia : od 43 do 56 km.
Zadanie baterii : Zasadniczym celem baterii „Schleswig Holstein” było zapewnienie ochrony portom Gdańska i Gdyni, poprzez walkę z największymi okrętami do klasy pancerników włącznie, zagrażającymi swym atakiem portom lub osłaniającymi desant. Była to największa bateria na południowym wybrzeżu Bałtyku.
Armaty : Kalibru 406 mm typu SK C/34 (Schiffskanone – model z 1934 r.) – zwane też "Adolf" i będące przebudowaną wersją armaty okrętowej. Wyprodukowane w firmie F.Krupp, w prototypie dla podwójnych wież pancerników.
Parametry:
Maksymalny zasięg
- 43,100 km (przy użyciu pocisków o masie 1030 kg;
- 56 ( przy użyciu pocisków 600 kg)
Maksymalny kąt podniesienia lufy – 52 °
Średnia żywotność lufy – 180 - 210 pełnych ładunków
Szybkostrzelność – 1 strzał/minutę
Ciężar pocisku – 600 – 1030 kg
Masa armaty – 160 ton."
Oprac: "Zabytki" Biuro Informacji Konserwatorskiej i Studio Renowacji Zabytków" opracował: arch Jolanta Potylicka, wrzesień 2006 https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-246377 dostęp [10.05.2026]
