Twierdza Kostrzyn
Fort Sarbinowo | Bastion Filip | Brama Berlińska
"Położona u ujścia Warty do Odry twierdza miała za zadanie bronić szlaki komunikacyjne prowadzące z Brandenburgii do Poznania i Szczecina, jak również zapewnienie bazy wojskom atakującym i ochrony dla wojsk wycofujących się. Twierdza Kostrzyn zbudowana została na narysie sześciokąta z sześcioma bastionami : „Król”, „Królowa”, „Książę”, „Księżniczka”, „Filip” i „Brandenburgia”. Dwa z nich posiadały nadszańce, „Król” – „Mały Nadszaniec” i „Książę – Wielki Nadszaniec”. Pomiędzy bastionami „Król” i „Królowa” znajdował się rawelin „Albrecht”, między „Królową” i „Księciem” – rawelin „Chrystian Ludwik” i między „Księżniczką” a „Filipem” – rawelin „August – Wilhelm”. Znajdujący się od strony Gorzyna rawelin „Albrecht” poprzedzało dzieło rogowe, z dwoma bastionami „Odrzańskim” i „Strzeleckim”, które od czoła osłonięte były rawelinem „Gorzyńskim”. Do twierdzy prowadziły dwie bramy „Brama Berlińska”, „Brama Sarbinowska” oraz dwie furty „Na Chyżę i „Młyńska”. Na przeciwległym brzegu Odry powstało przedmieście z dwoma bastionami otoczone fosą. Całość założenia znajdującego się na lewym brzegu Odry otoczona została redanami .
HISTORIA TWIERDZY
Czas rządów margrabiego Johanna Hansa von Brandenburg zwanego Janem z Kostrzyna w latach 1535 – 1371 był okresem przełomowym w dziejach miasta. Zbudował tu swoją rezydencję, sprowadził dwór i fraucymer swojej żony Katarzyny Brunszwickiej w liczbie 200 osób. Za margrabią i dworem do nowej stolicy zaczęli napływać dygnitarze i ministrowie, których funkcję wymagały stałego przebywania na dworze. W mieście zaczęły działać kancelarie, sądy, urzędy, których wcześniej nie było. Rozwinęło się także rybołówstwo, piekarstwo, rzeźnictwo i najważniejszy dla miasta przemysł browarniczy i młynarski. Należy nadmienić że to właśnie Jan z Kostrzyna położył w latach 1537 – 1543 podwaliny pod pierwsze miejskie fortyfikacje składające się z wałów ziemnych, a kosztami budowy obciążono całą Nową Marchię. Do jej wznoszenia zostali zmuszeni mieszkańcy miast nowomarchijskich. Już w listopadzie 1537 roku uchwalono podatek łanowy na budowę twierdzy wynoszący 12 groszy od każdego łanu. Istnieją dokumenty świadczące o tym, że w 1542 roku Sulechów dostarczył do jej budowy 55 ludzi wraz z narzędziami. W 1543 roku ukończono prace nad umocnieniami ziemnymi i w tym samym roku sprowadzono armaty z Chojny, natomiast w 1544 roku sprowadzono ciężkie działa odlane w Chociebużu.
Źródło: www.zabytek.pl - Ewidencyjna karta zabytków architectury militaris nr 1877 - Robert M. Jurga 29.12.1997
Ulokowanie ciężkich dział pozwalało na kontrolowanie sytuacji w rejonie Odry i na jej przedpolach. Wkrótce okazało się, że ówczesne umocnienia ziemne są nietrwałe. Zmieniający się poziom Odry i pierwsza powódź spowodowały ich znaczne zniszczenie, a w ich następstwie konieczność ich naprawy. Podmywanie ziemnych umocnień, zmusiło margrabiego do wybudowania w roku 1553 murowanej bastei na terenie, gdzie później wzniesiony został bastion Król. W roku 1568 zatrudniono tu Włocha Francesco Chiaramella z Gandino (kierował pracami do 1587 r.). W 2 poł. XVI w. powstawał trzon twierdzy założony na planie wydłużonego sześcioboku z czterema bastionami ostrokątnymi i dwoma szerokokątnymi połączonymi murami kurtyn, z dwoma bramami, chroniony wodami Odry, Warty i fos. Wzniesiono bastiony: Król, Królowa, Książę, Księżniczka i Filip mieszczące przesklepione korytarze, kazamaty i sale umieszczone w nadszańcach i pod platformami oraz kurtyny z Bramą Berlińską i Sarbinowską oraz furtą Młyńską. Zatrudniony po 1578 r. hrabia Roch Guerrini – Linari (autor twierdz w Spandau i w Peitz na Łużycach) nieco zmienił projekt. Zrezygnował z budowy szóstego bastionu i wprowadził furtę Chyżańską we wschodniej kurtynie. Rozpoczął też budowę zewnętrznego pasa umocnień (szaniec i redan po północno – wschodniej stronie), który powstał w przeciągu XVII w. w oparciu o wzory holenderskie. W 1631 roku wzniesiono rawelin księcia Augusta Wilhelma za kurtyną południowo – wschodnią. W 1636 r. rozpoczęto budowę rawelinu księcia Albrechta przed Bramą Berlińską oraz przyczółka mostowego na lewym brzegu Odry (zakończony ok. 1640 r.). W 1659 r. rozpoczęto budowę dodatkowych umocnień przyczółka mostowego za rawelinem Albrecht w formie dzieła rogowego na Gorzynie, gdzie powstawało tzw. Dlugie Przedmieście – wg. projektu naczelnego inżyniera twierdz holenderskich Jakuba Holsta. Otrzymał formę trapezu otoczonego fosą (1852 r.). Prowadzono też regulację drugiego pierścienia fortyfikacji – umocnień przeciwskarpy ochraniających mury kurtyn i bastionów oraz wytyczono drogę tranzytową po zewnętrznej linii fos. Przez cały ten okres przebudowywane było, znajdujące się w obrębie twierdzy miasto oraz powstawały budowle związane z funkcjonowaniem twierdzy: arsenały i spichlerze. W latach 1662 – 1665 zakończono budowę redanów i zmodernizowano bastiony wyrównując cofnięte barki i rozbudowując kazamaty – pod kierunkiem Holendra Tielmana Jungbluta. W latach 1667 – 1693 pod kierunkiem Corneliusa Ryckwaerta wzniesiono bastion Brandenburgia (1672 – 1676) – w miejscu projektowanego przez Chiaramellego bastionu starowłoskiego – pośrodku kurtyny od strony Odry i zmodernizowano bastion Król. Późniejsze prace kontynuował Francuz Ludwik Cayart – budowa rawelinu Chrystian Ludwig (1690) zaprojektowanego przez Holsta oraz rozbudowa drugiego pierścienia umocnień, m.in. budowa grodzy przy bastionie Filip (1709).
Źródło: www.zabytek.pl - Ewidencyjna karta zabytków architectury militaris nr 1877 - Robert M. Jurga 29.12.1997
Jego następca Charreton zatrudniony do ok. 1730 r., rozbudował dzieła zewnętrzne w formie dwunastu redanów i placów broni oraz dzieło rogowe na Gorzynie. Projektował również zmiany w zabudowie miasta. W sierpniu 1758 r. zabudowa Starego Miasta została zniszczona przez bombardowania i pożary w czasie oblężenia przez wojska rosyjskie (próba dokonania rozbiorów państwa Fryderyka II w porozumieniu z Habsburgami). Uszkodzeniom uległy również fortyfikacje. Prace remontowe prowadzono od 1770 r., pod kierunkiem głównego inżyniera twierdzy – płk. Jakuba von Petriego (autor projektu mostu na Odrze zbudowanego w 1764 r.). W ramach prac zbudowano również cztery nowe prochownie – na błoniach nad Wartą zaś na wałach wzniesiono trzy parterowe arsenały. W 2 połowie XVIII w. prowadzono też prace melioracyjne – odsunięcie ujścia Warty do Odry o 3 km na północny – zachód od miasta (1765-1787 – budowa kanału Fryderyka Wilhelma). Ukończono też budowę Przedmieścia Długiego na lewym brzegu Odry, na miejscu koszar na Gorzynie zbudowano zbrojownie artyleryjskie, stajnie pocztowe i plac ćwiczeń. W okresie napoleońskim (1806-1813) Kostrzyn okupowany był przez wojska francuskie. Podczas walk z wojskiem rosyjskim ucierpiała zabudowa miasta a zwłaszcza przedmieść. Po wycofaniu wojsk francuskich podjęto prace drogowe prowadzone na wielką skalę (1829-1833); między innymi zbudowano drogę do Poznania i Słońska wytyczoną z czoła rawelinu August Wilhelm. Około połowy XIX w. rozpoczął się proces redukcji starych fortyfikacji z jednoczesną budową nowych umocnień sytuowanych na terenie Krótkiego Przedmieścia i dalej. W 1855 roku wprowadzono nasadzenia zieleni po zewnętrznej stronie fos. W latach 1891 – 1892 założono wodociąg, którego urządzenia techniczne umieszczono w bastionie Filip i na terenie redanu 12. Na przełomie XIX/XX w. rozebrano pierwszy fragment fortyfikacji – kurtynę między bastionem Król a bastionem Brandenburgia, urządzając w tym miejscu promenadę obsadzoną szpalerem drzew. W 1911 roku władze wojskowe zrezygnowały z tytułu własności do fortyfikacji bezpośrednio przylegających do miejskiej zabudowy. Powstały wówczas plany rozbiórki lecz prace rozbiórkowe podjęto dopiero po zakończeniu I wojny światowej. W 1921 r. rozebrano bastion Księżniczka i kurtyny murów z bramą Sarbinowską; na zniwelowanych terenach poprowadzono kilka ulic. W dwudziestoleciu międzywojennym zasypano fosy i rozebrano północny ciąg fortyfikacji. W 1925 r. rozebrano bastion Królowa wraz z kurtyną biegnącą do bastionu Książę – rozebranego w latach 1930 – 31, po czym skorygowano przebieg dawnej drogi na szańcach, prowadząc ją w linii dawnych fos. Na terenach po rozbieranych fortyfikacjach powstawała zabudowa mieszkalna i budynki użyteczności publicznej. Przed 1945 r. zachowały się kurtyny po stronie wschodniej i zachodniej, część kurtyny południowej między bastionami Filip i Brandenburgia, oba wymienione bastiony oraz bastion Król, część rawelinu Albrecht, raweliny Wilhelm August i Christian Ludwig, dzieło rogowe na Gorzynie i fragmenty redanów po stronie wschodniej oraz bramy Berlińska i Chyżańska.
Źródło: www.zabytek.pl - Ewidencyjna karta zabytków architectury militaris nr 1877 - Robert M. Jurga 29.12.1997
W tym stanie twierdza przetrwała bombardowanie w 1945 r., niszczące całą zabudowę Starego Miasta. Po II wojnie światowej podjęto odgruzowywanie Starego Miasta, na zasadzie odzyskiwania materiałów budowlanych i przewożenia ich w inne rejony kraju. W 1968 r. miał miejsce ostatni etap rozbiórek - wysadzono w powietrze pozostałości po zamku, próbowano również wysadzić Bramę Chyżańską lecz akcji nie zakończono. Uporządkowano natomiast kurtynę nad Bramą Berlińską i platformę bastionu Król, gdzie w 1945 r. urządzono cmentarz żołnierzy radzieckich, wraz z pomnikiem – obeliskiem. Od lat 70-tych prowadzono badania inicjowane przez WKZ w Gorzowie Wlkp. oraz próby zagospodarowania terenu. W 1975 r. fortyfikacje Starego miasta zostały wpisane do rejestru zabytków. W 1993 r. na terenie Kostrzyna ulokowano przejście graniczne – na części Starego Miasta, co przyczyniło się do dalszego uszkodzenia urbanistyki ale i do wzrostu zainteresowania losem twierdzy. W maju 1997 r. uchwałą Rady Miasta podjęto decyzje o odbudowie starego miasta. Powstało Towarzystwo Miłośników Kostrzyna i dwa komitety: Roboczy zespół ds. zagospodarowania Starego Miasta i Społeczny Komitet Zagospodarowania Starego Miasta. Podjęte zostały prace porządkujące teren, odsłonięto przebieg ulic, odgruzowano farę i zamek."
PDZ "ALMA" Jacek Sawiński, 30.07.2007 https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-296681 dostęp [30.04.2026]
Anna M.Kędryzna, 29.12.1997 https://zabytek.pl/pl/obiekty/kostrzyn-nad-odra-twierdza-kostrzyn dostęp [30.04.2026]
Ewidencyjna karta zabytków architectury militaris nr 1877 - Robert M. Jurga 29.12.1997
Źródło: www.zabytek.pl - Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa nr 1879. Twierdza Kostrzyn - materiał reklamowy Urzędu Miasta Kostrzyn n. Odrą, dołączony do oferty inwestycyjnej, 2004 r.