27 Bateria Artylerii Stałej (27.BAS) - stanowiska artyleryjskie (S1,S2,S3,S4) 

HISTORIA

" Po zakończeniu II wojny światowej cypel nie stracił swojego militarnego znaczenia. Pierwotnie planowano przywrócenie zdolności bojowej szwedzkich dział Boforsa, jednak ostatecznie w 1945 r. zadecydowano w oparciu powstającego właśnie systemu obrony wybrzeża wyłącznie na sprzęcie produkcji radzieckiej. Armaty Boforsa zdemontowano, ustawiając na ich miejscu, po uprzedniej przebudowie stanowisk 4 nowe radzieckie armaty kalibru 130 mm. Jednocześnie rozbudowano zaplecze nowo organizowanej baterii, kontynuując prace jeszcze w latach 50.XX w. Dobudowano wówczas główne i zapasowe stanowiska kierowania ogniem, centralę artyleryjską, elektrownię, dwa schrony dla załogi baterii i jako ostatnią – stację radaru artyleryjskiego. W marcu 1949 r. przeprowadzone zostały strzelania techniczne, po których bateria została włączona w skład 31 Dywizjonu Artylerii Nadbrzeżnej (31.DAN). W drugiej połowie 1950 r. przeprowadzono reorganizację 31.DAN, polegającą na jego rozwiązaniu i utworzeniu samodzielnych Baterii Artylerii Stałej (BAS). Helska bateria otrzymała wówczas numer 13 (13.BAS). Nieco wcześniej, bo już 24 lutego 1950 r., szef Sztabu Generalnego WP zaaprobował założenia planu artyleryjskiej obrony wybrzeża, sporządzonego przez Dowództwo Marynarki Wojennej. Plan ten przewidywał utworzenie, oprócz kolejnych baterii kalibru 130 mm, również czterech baterii tzw. „przeciwkutrowych” lub zamiennie „sztyletowych”, z działami kalibru 85 – 100 mm. Ostatecznie jednak minister Obrony Narodowej wyraził zgodę na sformowanie w okresie pokoju wyłącznie dwóch baterii tego kalibru. Decyzja ta dała początek pracom nad utworzeniem przedmiotowej baterii, która została włączona w skład uzbrojenia Marynarki Wojennej jako 27.BAS. Działa i sprzęt dla obu baterii zamówione zostały w 1953 roku, docierając do Polski transportem kolejowym w grudniu 1954 r. Przejęto 8 armat typu B-34U kal. 100 mm, po 8 sztuk celowników lewych MO1L i prawych MO1P, 2 sztuki dalmierzy DM4, 2 sztuki centrali artyleryjskich PUS (Pribor Uprawlienia Strielboj) i 8 sztuk luf wkładkowych kalibru 37 mm. Po dotarciu armat na Wybrzeże okazało się jednak, że wszystkie zostały wykonane wadliwie; w skutek reklamacji w 1955 r. w ich miejsce zostały dostarczone nowe. Prace budowlane przy obiektach 27 BAS rozpoczęto w 1955 r. Jako pierwsze wybudowane zostały 4 stanowiska artyleryjskie (S1, S2, S3, S4), wzniesione wzdłuż linii prostej, mniej więcej w odległości 50 m od siebie, kilkadziesiąt metrów od brzegu zatoki. Lewoskrzydłowe stanowisko zlokalizowano w bezpośrednim sąsiedztwie zniszczonego w skutek eksplozji amunicji w latach 40.XX w., prawoskrzydłowego stanowiska baterii um. H. Laskowskiego. Wszystkie stanowiska zostały połączone ze sobą w zwarty kompleks korytarzami dobiegowymi (K), tworzącymi cienkościenną poternę. W 1956 r., około 150 m za linią stanowisk artyleryjskich, urządzono główny punkt kierowania ogniem (GPKO); badania w terenie wskazują na lokalizację GPKO 27. BAS w miejscu gdzie pierwotnie znajdował się punkt kierowania ogniem przedwojennej baterii cyplowej im. Heliodora Laskowskiego, częściowym wykorzystaniem wcześniejszych obiektów. Najważniejszym z 3 obiektów GPKO 27. BAS jest masywna wieża kierowania ogniem (WKO), o bardzo charakterystycznej formie; wzniesiona w miejscu rozebranej i częściowo przysypanej piaskiem (fundamenty), drewnianej wieży kierowania ogniem wspomnianej baterii cyplowej. Pozostałe obiekty GPKO ulokowano w zaadaptowanych do tego celu, znajdujących się pobliżu blaszanych (blacha falista) schronach z 1939 roku, wschodzących w skład baterii cyplowej im. H. Laskowskiego. I tak – w przedwojennej centrali artyleryjska tej baterii utworzone zostało stanowisko dowodzenia (SD); usytuowany w sąsiedztwie schron agregatu starej baterii, zaadaptowano na potrzeby nowej baterii, bez zmiany jego funkcji – schronu agregatu (SA). Bateria nie posiadała oddzielnego schronu załogi; jej obsługa korzystała z dużego, prawoskrzydłowego schronu załogi 13. BAS (SZ), usytuowanego nieopodal GPKO. Również baza koszarowa była wspólna dla załóg obu baterii. Schron centrali artyleryjskiej (SCA) zlokalizowany został przy głównej, brukowanej drodze wiodącej na Hel, około 300 m na północ od GPKO. Ostatnimi obiektami wzniesionymi w 1957 r. dla 27.BAS były dwa schrony (garaż) dla reflektora (SR) i schron (garaż) dla agregatu i obsługi (SAR), położone w pewnym oddaleniu, ok. 300 m na północ od prawoskrzydłowego stanowiska artyleryjskiego, niedaleko wejścia do portu rybackiego. Montaż dział na stanowiskach odbył się stosunkowo szybko; 13 października 1955 r. wykonane zostało próbne strzelanie techniczne a nieco później strzelanie taktyczne do celu morskiego. Początkowo bateria nie była przystosowana do zwalczania celów powietrznych z powodu braku odpowiedniego systemu kierowania ogniem; system zainstalowany później pozwalał jedynie na prowadzenie ognia do celów morskich. Stało się to możliwe później, dopiero po dostarczeniu przez Rosjan do baterii PUS Kolco.

Z dniem 25 lutego 1957 r. 27.BAS włączono oficjalnie w skład Marynarki Wojennej, przydzielając jej pełnoetatową załogę w liczbie 106 żołnierzy. Niemniej jednak były to już wówczas działania nieuzasadnione, gdyż w rzeczywistości w momencie włączania baterii do służby w strukturach Marynarki Wojennej trwał już proces redukcji etatów i redukcyjnych reorganizacji. I tak w 1963 r. zredukowano do 52 żołnierzy załogę sąsiedniej 13.BAS połączono ostatecznie z 27. BAS, tworząc jeden 13.BAS z 98 – mio osobową załogą. W 1965 r. przeprowadzono kolejną reorganizację, polegającą na włączeniu połączonych baterii w skład, utworzonej w tym czasie, helskiej 9 Flotylli Obrony Wybrzeża. Z początkiem lat 70. XX w. rozpoczął się proces stopniowej likwidacji BAS-ów. Redukcje etatowe skutkowały ograniczeniem stawianych baterii zadań a w konsekwencji zmniejszeniem liczby strzelań kalibrowych. W grudniu 1974 r. działa baterii postanowiono w stan stałej konserwacji, rezygnując z niej ostatecznie 3 lata później. Od tego momentu rozpoczął się stopniowy proces degradacji i niszczenia obiektów baterii. Okresem szczególnie destrukcyjnym był początek lat 90. XX w. kiedy to pocięto na złom 3 armaty baterii. Ocalała tylko armata na prawoskrzydłowym stanowisku i resztki lufy z komorą zamkową na stanowisku obok. Jest to obecnie jedyna armata B-34U stojąca na oryginalnym stanowisku. Pod koniec lat 90. XX w., podczas realizacji zdjęć do kolejnego odcinka „Sensacje XX wieku”, mocno już skorodowana, choć z widocznymi jeszcze na masce działa plamami kamuflażowymi, armata została gruntownie przemalowana na kolor szary. Wskutek tego zabiegu straciła na swojej autentyczności, niemniej jednak warstwa farby pozwala ją uchronić przed dalszą korozją. Na przełom XX/XXI w. datuje się początek nowego rozdziału w historii helskich fortyfikacji, a w szczególności także 27.BAS. Dzięki intensywnym działaniom i zaangażowaniu założycieli i współpracowników obecnego helskiego Muzeum Obrony Wybrzeża, na większości obiektów baterii przeprowadzono prace porządkowo – zabezpieczające, oczyszczając stanowiska i teren wokół nich, wytyczono szlaki turystyczne ułatwiające odnalezienie stanowisk w terenie.

UZBROJENIE BATERII

Armaty typu B-34U ustawione na stanowiskach 27.BAS reprezentowały typ dział o przeznaczeniu uniwersalnym. Ich konstrukcja opracowana została jeszcze przed wybuchem II wojny światowej w fabryce „Bolszewik” w Leningradzie jako morska armata przeciwlotnicza. Udoskonalenie konstrukcji armaty trawało do 1941 r.: prace zostały przerwane w 1944 r. ze względu na blokadę Leningradu. Produkcja seryjna armat ruszyła w 1946 r. Nowe armaty posiadały już unowocześnioną konstrukcję – wprowadzono sprężynowy napęd automatyki zamka, ulepszono mechanizmy dosyłania amunicji i spustu (stąd wprowadzona w nazwie armaty litera U). Kolejne armaty dostosowano już do współpracy ze zdalnymi systemami kierowania ogniem. W ZSRR używano jej w szerokim zakresie jako uzbrojenie przeciwlotnicze radzieckich krążowników typu „Kirow”, a także jako podstawowe uzbrojenie mniejszych okrętów oraz artylerii nadbrzeżnej. W Polsce natomiast oprócz zastosowania w artylerii nadbrzeżnej, armata stanowiła główne uzbrojenie zmodernizowanego po wojnie niszczyciela ORP „Burza”.

STANOWISKA ARTYLERYJSKIE (S1,S2,S3,S4)

Wszystkie cztery stanowiska usytuowane zostały szeregowo wzdłuż linii brzegowej zatoki, na południe od wejścia do portu. Przy projektowaniu stanowisk posłużono się radziecką dokumentacją analogicznych stanowisk dla dział typu B-34U. Dokumentacja została przekazana Polsce w 1953 r. Wszystkie cztery stanowiska armat 27.BAS zaprojektowane zostały identycznie jako stanowiska typu lekkiego, a więc mające zapewniać ochronę jedynie przed odłamkami pocisków artyleryjskich i pocisków broni małokalibrowej. Ze względu na ich charakter wykonane zostały z żelbetonu o grubości większości ścian i stropów zaledwie 0,3 m. Stanowisko tworzy ośmioboczna platforma działobitni o średnicy 6 m, otoczona przedpiersiem o wysokości 1,3 metra, również założonym na planie ośmiokąta.

Stanowisko armaty (działobitnia) - rzut. Oprac. arch. Teresa Kartanowicz, 08.2015 r. Źródło: www.zabytek.pl - Karta ewidencyjna zabytku nieruchomego nr 915

Masywna żelbetowa platforma działobitni posiadała w części centralne zabetonowaną podstawę armaty. Wewnątrz podstawy znajduje się studzienka o średnicy 1 metra umożliwiająca doprowadzenie do wieży przewodów elektrycznych, łącznościowych i sprężonego powietrza. Aby ułatwić dostęp do tych instalacji, w platformie wykonano prostokątną studzienkę, połączoną z kanałem z wnętrzem stanowiska, przykrytą metalową płytą. Druga znacznie mniejsza studzienka wykonana została dla odprowadzenia wody opadowej zbierającej się wewnątrz stanowiska.

Oprac. arch Teresa Kartanowicz, 08.2015 r. Źródło: www.zabytek.pl - Karta ewidencyjna zabytków nieruchomych nr 915

Przedpiersie sprawia wrażenie masywnego, jako że szerokość jego wynosi aż 2 m. Jednak faktycznie jest to cienkościenna konstrukcja, kryjąca wewnątrz okrężny korytarz o szerokości 1,35 m i wysokości 1,9 m. W dwóch zewnętrznych, przeciwległych ścianach korytarza, przy posadzce, rozmieszczono po jednej niszy amunicyjnej w formie głębokich wnęk. Każda z niszy przedzielona jest wewnątrz grubą ścianką, wydzielająca dwie odrębne komory amunicyjne (łącznie 4); każda z komór zamykana odrębnymi, metalowymi drzwiami 2-skrzydłowymi. W jednej komorze magazynowano 12, a w drugiej 9 scalonych naboi do armaty, przechowywanych w drewnianych prowadnicach w pozycji poziomej. Podręczny zapas amunicji wynosił 84 naboje z pociskami odłamkowymi i burzącymi.

Nisze amunicyjne w stanowiskach ogniowych i dodatkowe magazyny w korytarzach dobiegowych mogły pomieścić razem 240 naboi (160 naboi z pociskami odłamkowymi i 80 z pociskami burzącymi). Naboje z pociskami oświetlającymi (10 szt.) przechowywano zapewnie w skrzyniach. W ścianie tylnej korytarza przedpiersia (północnej) usytuowana jest płytsza, również dwukomorowa wnęka przeznaczona do przechowywania butli ze sprężonym powietrzem, niezbędnym do przedmuchiwania luf i napędu mechanizmu ładowania. Wnęka zajmuje pełną wysokość korytarza.

Wszystkie stanowiska ogniowe baterii od strony lądu połączone były systemem korytarzy komunikacyjnych tzw. dobiegowych, tworzących rodzaj cienkościennej poterny, wytyczonej po linii łamanej. Do każdego stanowiska dochodzą po dwa korytarze dobiegowe. Korytarze, podobnie jak stanowiska ogniowe, poddane zostały kamuflażowi. Obsypane zostały ziemią, upodabniając się strukturalnie do okolicznych wydm. Wejścia zamaskowano siatką maskującą, rozpiętą na metalowych pałąkach. Po sztormie w 2007 r., który poważnie uszkodził prawoskrzydłowe stanowisko artyleryjskie (S1), uszkodzeniu i zalaniu uległa również część korytarzy podziemnych. Obecnie korytarze w większości osuszone, ściany otynkowane i bielone. Jednak ze względu na niezabezpieczenia wnętrza regularnie penetrowane i zaśmiecane.

Oprac. arch. Teresa Kartanowicz, 08.2015 r. Źródło: www.zabytek.pl - Karta ewidencyjna zabytku nieruchomego nr 915

Stanowiska artyleryjskie, korytarze dobiegowe i wejścia do korytarzu obsypane były ziemią na kształt niskich pagórków, upodabniając tym samym całość do okolicznych wydm. Widoczne fragmenty betonowych powierzchni i maski pokryte zostały farbami w kolorach maskujących. Kamuflaż uzupełniały parasole maskujące przymocowane na stropie maski armat, wykonane z rur stalowych obciągniętych siatką maskującą. Na prawoskrzydłowym stanowisku (S1), znajduje się jedyna zachowana armata typu B-34U kal. 100 mm.

Przy stanowiskach S2 i S3 znajdują się pozostałości pociętych armat.”

Oprac. arch. Teresa Kartanowicz, 08.2015 r. Źródło: www.zabytek.pl - Karta ewidencyjna zabytku nieruchomego nr 915