21.Bateria przeciwlotnicza 2.Morskiego Dywizjonu Artylerii Przeciwlotniczej Marynarki Wojennej

"Pierwszymi zrealizowanymi obiektami na Półwyspie Helskim były baterie „grecka” i „duńska”, wybudowane w roku 1931. Baterie te, jako nie spełniające pełnych oczekiwań kierownictwa Marynarki Wojennej, traktowano jako rozwiązania tymczasowe i uzupełnienie dla mającej powstać wkrótce najnowocześniejszej i najsilniejszej na Helu baterii średniej (baterii im. Heliodora Laskowskiego – ukończona w 1935 r.) Równolegle trwały prace przy budowie trzech bliźniaczych helskich baterii przeciwlotniczych, na których miały być zamontowane, pozyskane przez Polską Marynarkę Wojenną w 1928 r., armaty uniwersalne wz. 22/24. Czternaście armat typu PMW odkupiła od modernizującej się floty francuskiej, instalując dotychczas tego rodzaju uzbrojenie na pancernikach i krążownikach pancernych. W trakcie budowy 14. Nowych kontrtorpedowców, zrezygnowano z ich montażu na rzecz armat automatycznych Hotchkis 37 mm.Po zakupieniu armat pojawiły się w Dowództwie Floty rozbieżności odnośnie miejsca ich zainstalowania (np. A. Mochuczy proponował ustawienie 14 szt. na Helu; inna propozycja przewidywala zamontowanie 8 szt. na krążowniku „Bałtyk). Ostatecznie w 1932 r. 8 armat umieszczono na czterech dwudziałowych stanowiskach w Gdyni, których budowę ukończono w 1932 r. Pozostałe armaty postanowiono zainstalować na Półwyspie Helskim.

Źródło: www.zabytek.pl - Karta ewidencyjna zabytku nieruchomego nr 911 Oprac. arch. Teresa Kartanowicz, wrzesień 2013

Na początku 1933 r. komisja Dowództwa Floty, opierając się na pracach terenowych mjr. R. Fryszowskiego i kpt. S. Krzywobłockiego, zadecydowała o lokalizacji nowych stanowisk baterii na stałych wydmach. Taka lokalizacja umożliwiała prowadzenie ognia okrężnego do ostrzału powietrznego i w szerokich sektorach ostrzału morskiego. Autorem projektu był por. inż. W. Ochocki. Projekt przewidywał dla każdej baterii: stanowiska ogniowe, każdy ze stanowiskiem działa 75 mm na stropie; betonowe stanowisko dla przyrządów pomiarowych (dalmierz, luneta obserwacyjna, szybkościomierz, odległownica), zasieki z drutu kolczastego i kozłów hiszpańskich wokół każdej baterii oraz polowe stanowisko drużyny ckm (2 szt.), zapewniającej obronę przeciwdesantową. Budowę baterii rozpoczęto w 1933 r. i zakończono w 1935 r. W każdej baterii wzniesiono wówczas po dwa schrony amunicyjne ze stanowiskami dział, oddalone od siebie o 25 m. Stanowiska w obrębie każdej baterii był lustrzanymi odbiciami; obsypane zostały wspólną sztuczną wydmą. Stanowiska przykryte były przesuwnym dachem z blachy falistej, przesuwanym po szynach na krawędziach stropu nisz amunicyjnych i przedpiersia, chroniącym stanowiska przed opadami atmosferycznymi i obserwacją. Jako pierwsze powstały stanowiska 21 baterii, różniące się detalami od stanowisk baterii 22 i 23. Do każdej z baterii doprowadzona została linia kolejki wąskotorowej, zapewniająca dostawę amunicji. Podczas budowy baterii zrezygnowano z wykonania betonowych stanowisk dla przyrządów pomiarowych ze względu na przewidywane wprowadzenie nowoczesnego systemu, składającego się z przyrządu centralnego sprzężonego z dalmierzem. W latach 1937/38 pomiędzy stanowiskami dział baterii ustawiono prowizoryczne przyrządy centralne PZO-Lev. Dla zapewnienia bateriom ochrony, równolegle z ich budową, we wrześniu 1934 r. w Morskim Dywizjonie Artylerii Przeciwlotniczej utworzono specjalny Oddział Wartowniczy pod dowództwem por. art. S. Winiarskiego (1 oficer, 3 podoficerów zawodowych, 4 podoficerów, około 80 szeregowców). Zakwaterowano go w Helu w koszarach „218”; jego zadaniem była ochrona budowanych stanowisk. Na początku 1935 r. przekształcono oddział w baterię kadrową, dowodzona przez por. art. J. Grabowskiego. Zarządzeniem Ministra Spraw Wojskowych 26.1.1935 r. utworzono 2 Morski Dywizjon Artylerii Przeciwlotniczej, jako etatową jednostkę do obrony przeciwlotniczej Półwyspu Helskiego. 2 MDA plot. Podlegał Dowódcy Odcinka Wybrzeża Morskiego Hel, a od 14.12.1936 r. Dowództwu Rejonu Umocnionego Hel. Do obsługi 3 helskich baterii plot. 75 mm przydzielono łącznie 6 oficerów, 24 podoficerów zawodowych, 113 podoficerów i szeregowców. Załoga baterii 22 i 23 kwaterowała w koszarach oddalonych o 200 – 300 m od stanowisk; załoga baterii 21 w barakach Nadleśnictwa Hel, a od 1937 r. w nowowybudowanych koszarach.

Pierwsi dowódcy:

• 21.bateria p/lot. – kpt. Z. Jezierski, oficer bat. por. Janowicz 
• 22 bateria p/lot. – kpt. T. Dobrzański, oficer bat. ppor. W. Janowski 
• 23 bateria p/lot. – kpt. O. Peschel, oficer bat. ppor. J. Poniewczyński 
• dowódca plutonu ckm – por. I. Dziubański

Już od marca 1939 r. działony dyżurne baterii stałych otwierały ogień do samolotów niemieckich naruszających przestrzeń powietrzną RU Hel; w ostatniej dekadzie sierpnia ostrzał odbywał się 1-3 razy dziennie. Działania wojenne obrona plot RU Hel rozpoczęła 1 września 1939 r. o godz. 7.23 otwarciem ognia przez 23. Baterię do trzech samolotów Do-17 nadlatujących od strony Gdyni. Ostatni samolot zestrzelono 1 października o godz. 13.55; o godz. 14.00 nastąpiło przerwanie walki. W nocy z 1 na 2 października załogi zniszczyły sprzęt i resztki amunicji. O godz. 13 – tej 2 października oddziały niemieckie rozpoczęły zajmowanie półwyspu. Działania wojenne września 1939 r. wykazały mniejszą niż zakładano efektywność obrony plot., spowodowaną; - przeprowadzonymi przez Niemców atakami z lotu koszącego – korony drzew i tło morza powodowały późną lokalizację nadlatujących samolotów, co skutkowało otwieranie ognia z odległości 1600-1200 m od stanowisk przy jednoczesnych dużych prędkościach kątowych - małą wydajność ogniową baterii i plutonów działowych - ograniczonymi zapasami amunicji Po zakończeniu II wojny światowej baterie znalazły się na terenie zajętym przez Wojsko Polskie i przypuszczalnie włączone zostały do ówczesnego systemu obrony wybrzeża. Po opuszczeniu Helu przez wojsko pod koniec XX wieku pozbawione dozoru baterie 21. i 23. Ulegały stałej dewastacji, w szczególności w odniesieniu do elementów metalowych wyposażenia, systematycznie niszczonych i rozkradanych. W najlepszym stanie zachowała się 22. Bateria plot., dzięki swojej lokalizacji na terenie Wojskowego Ośrodka Wypoczynkowego „Kormoran”. 15 czerwca 1999 r. helskie baterie przeciwlotnicze wpisane zostały do rejestru zabytków woj. pomorskiego jako element zespołu fortyfikacji polskich Rejonu Umocnień „Hel”.

Oprac. Arch. Teresa Kartanowicz, wrzesień 2013. Karta ewidencyjna zabytku nieruchomego nr 911 www.zabytek.pl