Ruiny zamku biskupiego w Iłży

Ruiny zamku biskupiego na wysokiej górce panującej nad miasteczkiem położonym na zachód od niej.

Był tu gród, który w roku 1227 Leszek Biały nadał biskupom krakowskim. Jak wykazały badania przeprowadzone w 1962 r. gród ten znajdował się na północ od dzisiejszego miasta i położony był na nizinie, na podmokłych łąkach nadrzecznych. Można ustalić, że składał się grodu właściwego i podgrodzia. Znaleziona ceramika potwierdziła istnienie w tym miejscu grodu w XII w. Zamek na górze zbudował biskup krakowski Jan Grot w r. 1340. Podczas badań prowadzonych w 1962 r. na terenie ruin znajdowane były wyłącznie resztki ceramiki z XIV w., jak również stwierdzono, że mury zamku zostały posadowione bezpośrednio na pierwotnym podłożu. Miasto usytuowane pod górą zamkową było lokowane zapewne wcześniej. Zostało otoczone murami i sprzężone z zamkiem w 2 połowie XIV w. za czasów biskupa Floriana z Mokrska, który również miał zamek częściowo rozbudować. W 1 połowie XVI w. zamek odbudował po pożarze biskup Jan Konarski, a następnie rozbudowali biskupi Filip Padniewski około r. 1560 i Marcin Szyszkowski około r. 1618. Podczas wojen szwedzkich zamek został zniszczony i w r. 1670 odbudowany przez biskupa Andrzeja Trzebnickiego. W XVIII w. był wielokrotnie naprawiany, a za biskupa Kajetana Sołtyka po raz ostatni położono w 1782 r. nowe gonty na dachu. Po przejęciu w r. 1788 dóbr biskupów przez rząd, zamek zamieszkiwali urzędnicy, a za czasów okupacji austriackiej mieścił się tu szpital wojskowy. Na początku XIX w. zamek spłonął i od tego czasu jest ruiną. W r. 1910 podjęto roboty konserwatorskie pod kierunkiem Oskara Sosnowskiego. W r. 1962 były prowadzone badania z ramienia Katedry Historii Architektury Polskiej Politechniki Wrocławskiej.

"Zamki w Polsce" Bohdan Guerquin. Warszawa 1974. Str. 146

W zachowanych ruinach wyraźnie wyodrębnia się właściwy zamek wysoki oraz na północ od niego położony zamek niski czy też przedzamcze. Zamek właściwy usytuowany był na najwyższym wzniesieniu i, jak można przypuszczać, jego układ przestrzenny był uzależniony od warunków terenowych. Zbudowany z kamienia łamanego, na planie nieregularnym zbliżonym do trójkąta, z zaokrąglonymi narożami, zajmował przeszło 1500 m² powierzchni. Od strony zachodniej prowadziła brama. W narożu wschodnim, w obrębie murów obwodowych stanęła kamienna wieża cylindryczna. Nad odsadzką znajdowało się wejście do jej wnętrza obramowane ostrołukowym portalem. Wieża ta, która była główną wieżą zamku, stanęła bezpośrednio przy murach, podobnie jak w Będzinie. Pełnić mogła nie tylko rolę strażnicy, ale również jako miejsce skupionej obrony mogła na wypadek oblężenia odegrać aktywną rolę, bowiem bezpośrednio była skierowana w stronę zagrożenia – na wschód, skąd był łatwiejszy dostęp do zamku. Niewątpliwie została wzniesiona w 1340 r., a więc należy do pierwszego etapu budowy zamku. W drugim etapie dostosowano do istniejącej bramy wielką wieżę wjazdową, występującą poza obwód murów zamku pierwotnego. Być może, należałoby ją wiązać z rozbudową zamku na przełomie XIV i XV w., kiedy zostały do niego doprowadzone mury obronne miasta. Następne etapy rozbudowy zamku dotychczas trudno je związać z pozostałymi fragmentami ruin. Na pewno wnętrze zamku zostało zabudowane i powstał niewielki dziedziniec wewnętrzny. Jak można przypuszczać, rozbudowy w XVI i na początku XVII w. zmieniły całą bryłę zamku. Na sztychu szwedzkim z r. 1656 w dziele Pufendorfa zamek właściwy oraz wieża są zwieńczone attyką, pochodzącą prawdopodobnie z czasu tej rozbudowy. Również przed wojnami szwedzkimi zamek niski otoczyły fortyfikacje typu bastejowego, których fragmenty ocalały w ciągu zachodnim i częściowo północno – wschodnim w postaci ruin. Można przypuszczać, że droga na zamek właściwy biegła wzdłuż muru zachodniego, broniona bastejami i urządzeniami, których fragmenty nie zostały jeszcze odsłonięte. Dotyczy to również i zabudowy zamku niskiego, którego początek sięga zapewne końca XV w. Od strony północno – wschodniej był broniony, jak można przypuszczać, również i umocnieniami ziemnymi. Badania które nie zostały jeszcze zakończone, mogą wyjaśnić te wszystkie wątpliwości

Foto. Mateusz Szczawiński

Źródło :

• "Zamki w Polsce" Bohdan Guerquin. Warszawa 1974. Str. 147