Zamek rycerski w Szydłowcu

Zamek rycerski usytuowany na nizinie wśród rozlewisk rzeczki Korzeniówki, na wyspie otoczonej wodą, na zachód od miasta. W XIII w. była tu siedziba rycerzy z rodu Odrowążów, po której pozostały zaczątki drewnianych konstrukcji znalezionych poza zamkiem w północnej części wyspy podczas badań prowadzonych w 1962 roku. W 1362 roku występuje w dokumencie Andrzej Odrowąż jako pan na Szydłowcu. Badania z 1965 roku ujawniły ślady osadnictwa na dziedzińcu zamkowym oraz fragmenty budowli po zewnętrznej stronie skrzydła północnego, pochodzących zapewne z XIV w. Można przypuszczać, że są to pozostałości dworu, tzw. curii, wymienionej w dokumencie z r. 1427. Budowa zamku murowanego, do dziś częściowo istniejącego miała miejsce w połowie XV wieku, kiedy właścicielem był Stanisław Szydłowiecki, od roku 1467 marszałek dworu królewskiego. Wówczas został wzniesiony północny budynek mieszkalny oraz wieża bramna, wzmiankowane później w dokumencie z około r. 1517. W latach 1509-32 Szydłowiec był w posiadaniu Mikołaja Szydłowieckiego, kasztelana radomskiego i podskarbiego koronnego, który przekształcił zamek średniowieczny na rezydencję renesansową. Po śmierci Mikołaja (1532) właścicielką została jego bratanica Elżbieta, córka Krzysztofa Szydłowieckiego. W 1547 roku zaślubiając Mikołaja Radziwiłła Czarnego wniosła w wianie Szydłowiec. Syn ich Albrecht po objęciu Szydłowca w roku 1619 przebudował zamek. Po bezpotomnej śmierci ostatniego Radziwiłła z linii Mikołaja Szydłowiec kupiła w 1821 roku Anna Sapieżyna, a w 1828 r. odsprzedała rządowi Królestwa Polskiego. Do końca XIX wieku w zamku był browar. Podczas wojny w 1915 roku zdjęto dachówkę zamkową, aby pokryć kościół parafialny. Zamek, chociaż pozostawał pod opieką prywatnych właścicieli, zaczął chylić się do upadku. W 1949 roku rozpoczęto zabezpieczenie murów zamkowych, a w latach 1951-52 przeprowadzono częściową odbudowę, m.in. została zrekonstruowana zewnętrzna loggia. Murowany zamek wzniesiony w drugiej połowie XV w. powstał na miejscu warownej siedziby z XVI w. o nie znanym nam ukształtowaniu przestrzennym i posiadał dwa zachowane do dziś elementy murowane : dom mieszkalny oraz wieżę bramną. Można przypuszczać, że całe założenie w pierwszym etapie otaczał wał, który potem zastąpiły mury obwodowe. Mur zamykający dziedziniec od południa, zachodni odcinek muru oraz ustawienie domu mieszkalnego nasuwają przypuszczenie, że zamek był założony na planie nieregularnego czworoboku. Położenie zamku na wyspie wzmacniało jego obronność, bowiem szeroko rozlana woda stanowiła dużą przeszkodę w dojściu do jego umocnień. Dojazd do wieży bramnej prowadził przez most stały i zwodzony. Dom mieszkalny zbudowany z kamienia, na planie prostokąta (8,4x19 m), jednotraktowy, miał na wszystkich czterech kondygnacjach po trzy pomieszczenia w podziemiu sklepione, a wyżej kryte stropami. Zapewne istniały zewnętrzne schody i ganki drewniane umożliwiające komunikację między piętrami. We wschodniej ścianie szczytowej tego domu zachowały się relikty wcześniejszej budowli. Drugim elementem murowanym była wieża bramna wysunięta poza wałów, a później murów; zbudowana z kamienia, trzykondygnacjowa, wsparta czterema narożnymi skarpami, w przyziemiu ma przejazd z ostrołukowymi otworami bramnymi. Przebudowa zamku w latach 1515-32 zmieniła zarówno układ przestrzenny, jak i funkcję zamku, wprowadzając przede wszystkim reprezentacyjne pomieszczenia, a zaniedbując urządzenia obronne. Zostały zbudowane trzy jednotraktowe skrzydła mieszkalne tworząc założenie podkowiaste, otaczające z trzech stron dziedziniec zamknięty z czwartej strony murem parawanowym. Skrzydło północne trzykondygnacjowe powstało przez przedłużenie nie istniejącego już gotyckiego domu mieszkalnego. W komnatach były stropy kasetonowe, fryzy i polichromie ścienne. Skrzydło zachodnie zostało dostawione od zewnątrz od istniejącego muru i do wieży bramnej. Gdyby przyjąć, że dziedziniec był przedtem również od wschodu zamknięty murem, należałoby wnioskować, że skrzydło wschodnie też dostawiono do muru od zewnątrz. W przyziemiu tego skrzydła sale parterowe były przesklepione, na piętrze miały bogate stropy renesansowe. Nie można dokładnie ustalić, czy zachowana sala o sklepieniu wspartym na masywnym słupie pochodzi z tego okresu, czy też z XVII w. Przy zewnętrznej elewacji wschodniej zapewne wówczas zostały wzniesione dwie wieżyczki, między którymi znajdowała się dwukondygnacjowa loggia. Gdyby rzeczywiście można było wiązać loggię z tym etapem budowy zamku, byłaby najwcześniejszym przykładem w polskiej architekturze renesansowej. W latach 1619-29 wewnątrz dziedzińca dobudowano do skrzydła wschodniego czterobiegową klatkę schodową. Zapewne w tym samym czasie do zewnętrznych naroży skrzydła wschodniego zostały dostawione, dwie wieloboczne dobudówki mieszczące w dolnej kondygnacji piwnice, a zwieńczone tarasami. Wieżę bramną nadbudowano, a bezpośrednio nad przejazdem około r. 1620 urządzono dwukondygacjową kaplicę przykrytą kopułą pogrążoną w masywie wieży. Zamek szydłowski jest przykładem przemian, które spowodowały, że średniowieczna siedziba feudalna o wyraźnym charakterze warownym, wykorzystująca naturalne warunki obronne, przekształciła się w nowożytną rezydencję magnacką o nie zmodernizowanych fortyfikacjach.

Foto. Mateusz Szczawiński

Źródło :

• "Zamki w Polsce" Bohdan Guerquin. Warszawa 1974. Str. 277