Zamek Królewski w Warszawie

Pozostałości zamku królewskiego położone na lewobrzeżnej skarpie nadwiślańskiej. Zamek był do roku 1526 siedzibą książęcą, w latach 1611-1794 królewską. Od roku 1569 do 1794 odbywały się tu sejmy. W latach 1927-39 był stałą rezydencją prezydenta RP. Pierwotny gród był prawdopodobnie siedzibą kasztelana warszawskiego, wymienionego w dokumencie z roku 1321. Znajdował się na cyplu wyodrębnionym z lewobrzeżnej skarpy nadwiślańskiej, na południowo-wchodnim skraju średniowiecznego miasta. Od strony południowej głębokim parowem płynął nie istniejący dziś strumień Kamionka. Od strony północnej strumienie spływały po skarpie do Wisły. Od wschodu skarpa opadała stromym, niedostępnym stokiem. Od miasta, założonego zapewne na przełomie w. XIII i XIV, zamek był oddzielony umocnieniami drewniano-ziemnymi oraz fosą o szerokości 8 m, której ślady znaleziono na dziedzińcu zamkowym w latach 1949-52. Na północ od grodu, w pobliżu późniejszego kościoła Św. Jana i na miejscu dziedzińca Kuchennego, odkryto ślady osadnictwa. Można przypuszczać, że tam znajdowała się pierwsza tymczasowa siedziba książęca, Curia minor, włączona później do zespołu zamkowego wzniesionego na miejscu kasztelańskiego grodu. Początki budowy zamku murowanego należy łączyć z ustaleniem siedziby książęcej na grodzie, co miało miejsce około roku 1349. Zamek powstał etapami zapewne jednocześnie z murami miejskimi budowanymi od strony zachodniej. Prawdopodobnie pierwszym elementem była wielka ceglana wieża strażnicza na planie kwadratu o boku 12 m, oskarpowana, o nieokreślonej wysokości, umieszczona na skraju cypla. Od strony wschodniej na krawędzi skarpy stanął mur obwodowy łączący się z wieżą Wielką. Od strony miasta powstały zapewne umocnienia drewniano-ziemne wykonane systemem izbicowym. Wjazd prowadził od północy mostem na fosą, bronionym zapewne przez wieżę zwaną Żurawiem, której usytuowanie nie jest jeszcze dokładnie znane. Rozbudowa zamku, zajmującego niewielką powierzchnię około 2000 m² , łączy się z działalnością budowlaną księcia Janusza I Starszego. Od strony wschodniej zapewne w latach 1407-10 został wzniesiony nowy dom mieszkalny zwany Wielkim, Curia maior, przeznaczony na siedzibę dworu książęcego. Dom był zbudowany z cegły, na planie prostokąta o wymiarach 47,5x14,5 m, wsparty potężną skarpą na narożniku północno-wschodnim, jednotraktowy, trzykondygnacjowy, kryty dachem dwuspadowym. Piwnice były przysklepione, przyziemie zaś, złożone z trzech pomieszczeń, miało pierwotne stropy. Na piętrze znajdowały się trzy wielkie sale reprezantacyjne z oknami od strony wschodniej. Na piętro prowadziły zewnętrzne schody zaznaczone istniejącym niegdyś portalem wejściowym. Schody mogły być również w niewielkiej wieżyczce umieszczonej na narożu północno-zachodnim, której miejsce zajęła w połowie XVII w. wieża Władysławowska. Elewacja Domu Wielkiego od strony dziedzińca, odsłonięta w 1921 roku, miała artykulację w formie płytkich ostrołukowych wnęk i niewielkich otworów okiennych. Dotąd pozostaje nieznany sposób zamknięcia dziedzińca zamku od strony miasta. Zamek warszawski został ukształtowany jako siedziba rezydencjonalna, przy czym zachowano tylko starsze elementy obronne i wykorzystano niedostępność położenia. W 1526 roku Warszawa została włączona do Królestwa Polskiego. Na zamku w latach 1548-55 przebywała królowa Bona. W r. 1568 Zygmunt August rozpoczął rozbudowę zamku, stawiając wzdłuż skarpy od strony Wisły, na północ od Domu Wielkiego, nowy, dwutraktowy budynek mieszczący zapewne jego prywatne apartamenty. Równocześnie przebudowano Dom Wielki. Pomieszczenia w przyziemiu przykryto sklepieniami wspartymi na filarach. W Sali w przyziemiu od r. 1569 zbierała się izba poselska, w wielkiej Sali na piętrze senat i sejm Rzeczypospolitej. W latach 1568-72 byli zatrudnieni na zamku wybitni architekci, m.in. przybyły ze Śląska Jakub Paar i Giovanni Battista Quadro z Poznania. Plany przebudowy zamku na rezydencję renesansową przekreśliła śmierć króla w 1572 roku. Pełną przebudowę zamku rozpoczął w 1596 roku król Zygmunt III Waza, zatrudniając m.in. Mateusza Castello, Jana Trevano i Konstantego Tencallę. Do rozciągających się wzdłuż skarpy zabudowań gotyckich i budynku z czasów Zygmunta Augusta dostawiono trzy skrzydła mieszkalne, tworząc wielki nieregularny pięciobok wokół dziedzińca. W każdym skrzydle był bramy przelotowe : w południowym brama Grodzka (obok której była dwubiegowa klatka schodowa), w zachodnim od strony miasta brama w wieży Zegarowej (obok niej była też dwubiegowa klatka schodowa), w północnym brama Senatorska prowadząca na dziedziniec Kuchenny, zwany także Trójkątnym. Dziedziniec przed zamkiem od strony miasta miał charakter gospodarczy. W pierwszej ćwierci XVIII w. zamek wraz z miastem znalazł się w obrębie nowo wzniesionych i nie wykończonych fortyfikacji bastionowych. Od strony Wisły powstały w latach 1622-25 prymitywne umocnienia związane z tarasem zamkowym, a przed bramą Grodzką niewielkie ziemne umocnienia widoczne na miedziorycie według rysunku E.J. Dahlberga z roku 1656. Dominującym elementem zamku była wysoka wieża Zegarowa, zwieńczona smukłym hełmem barokowym, ukończona w 1619 roku. Naroża zachodniego skrzydła flankowały niewielkie drewniane wieżyczki kryte blachą, znane tylko z miedziorytu Wilhelma Hondiusa z 1646 roku. Elewacje zamku miały charakter surowy i monumentalny. Jedyną dekoracją były skromne kamienne obramowania okien, portale i boniowane naroża. Wielkie zamiary przebudowy zamku miał August II Sas. Zostały wówczas wykonane, lecz nie zrealizowane, projekty uporządkowania niejednolitej dotąd elewacji od strony Wisły. Przebudowano tylko wnętrza zamkowe. Senat i izba poselska zostały przeniesione w latach 1722-33 z Domu Wielkiego do skrzydła zachodniego, gdzie wnętrze sali Senatorskiej zaprojektował Jan Daniel Jauch. Po pożarze w 1732 roku August III podjął generalną przebudowę zamku. W latach 1741-46 powstała według projektu Gaetana Chiaveriego nowa elewacja od strony Wisły, z wielkim ryzalitem mieszczącym wówczas salę Audiencyjną. To założenie dotrwało nie zmienione do 1944 roku. Przebudowa saska ostatecznie przekształciła zamek w rezydencję królewską o charakterze pałacu, będącego ponadto siedzibą sejmu. W roku 1767 pożar zniszczył skrzydło południowe i jego odbudową Stanisław August zapoczątkował prace na zamku. Odbudowę przeprowadził architekt Jakub Fontana, zmieniając układ okien, wnętrza i wznosząc od strony dziedzińca nową, klasycystyczną elewację. Na polecenie króla najwybitniejsi architekci wykonali w latach 1764-77 różne projekty całkowitego przekształcenia zamku, które jednak nie zostały zrealizowane. W latach 1765-94 zostały na nowo urządzone reprezentacyjne wnętrza w skrzydle wschodnim według projektów przede wszystkim Dominika Merliniego i Jana Chrystiana Kamsetzera. W połowie XIX w., kiedy zamek stanowił siedzibę carskich namiestników, przebudowano według projektu architekta Ludwika Corio elewacje zamkowe od strony placu Zamkowego, utworzonego w 1818 roku. W latach 1915-18 dokonano pierwszych pomiarów, a po odzyskaniu niepodległości rozpoczęto prace badawcze i konserwatorskie. Uchwałą Rady Ministrów z dnia 19 lutego 1920 roku, zamek został uznany za reprezentacyjny gmach Rzeczypospolitej, w związku z czym podjęto metodyczne prace badawcze, usunięto naleciałości z czasów niewoli i wykonano remont całego założenia. Prace prowadził Kazimierz Skórewicz do 1928 roku, a później Adolf Szyszko-Bohusz. Wybuch wojny w 1939 roku zastał zamek – siedzibę prezydenta Rzeczypospolitej, jego kancelarii cywilnej i wojskowej – zupełnie nie zabezpieczony. Nie była zorganizowana obrona przeciwpożarowa ani przeciwlotnicza. Gdy prezydent w dniu 6 września 1939 roku opuścił zamek, opiekę nad gmachem objęli konserwatorzy, nieliczni starsi wiekiem pracownicy zamkowi oraz przygodni obywatele Warszawy. Dnia 17 września 1939 roku wojska niemieckie zbombardowały zamek. Pożar strawił dachy i hełmy wież zamkowych. Zapadł się strop sali Balowej, lecz inne zabytkowe wnętrza ze zbiorami sztuki szczęśliwie ocalały. Na ratunek pośpieszyła ekipa pracowników Muzeum Narodowego, architekci, konserwatorzy i ludność Starego Miasta. Po kapitulacji Warszawy władze okupacyjne w sposób planowy zaczęły niszczyć zamek. Zorganizowana akcja społeczna kierowana przez Stanisława Lorentza objęła ratowanie dzieł sztuki, elementów dekoracji wnętrz i detali architektonicznych, które przewożono do Muzeum Narodowego. W końcu stycznia 1940 roku władze niemieckie kategorycznie wstrzymały akcję ratunkową i podjęły przygotowania do zupełnego zniszczenia zamku. Dnia 27 listopada 1944 roku Niemcy wysadzili zamek w powietrze. Dnia 2 lipca 1949 roku Sejm PRL podjął decyzję odbudowy zamku. W następnych latach akcja odbudowy nie wykroczyła poza prace badawcze na terenach zamkowych oraz uporządkowanie ocalałych fragmentów zabudowy. Dnia 21 stycznia 1971 roku zapadła ponownie decyzja odbudowy zamku jako symbolu państwowości polskiej, a 26 stycznia został powołany Komitet Obywatelski Odbudowy Zamku Królewskiego. Jednocześnie rozpoczęto ostatnie terenowe prace badawcze i pierwsze przygotowania do pełnej odbudowy według koncepcji Jana Bogusławskiego nagrodzonej w konkursie w 1955 roku.

Foto. Mateusz Szczawiński

Źródło :

• "Zamki w Polsce" Bohdan Guerquin. Warszawa 1974. Str. 296