Ruiny zamku królewskiego w Chęcinach

Ruiny zamku królewskiego położone są na kulminacji wydłużonego wzgórza o spadzistym stoku południowym i łagodnym północnym, z możliwym dostępem od wschodu i zachodu. Od strony północnej u stóp wzgórza zostało założone otwarte miasto, lokowane przed rokiem 1295. Zamek wzniósł w końcu XIII wieku namiestnik króla czeskiego Wacława, biskup Jan Muskata, któremu w 1306 roku Władysław Łokietek nadał zamek na własność. Po 1311 roku zamek był znowu w rękach Łokietka i, jak można przypuszczać, dokończono wówczas jego budowę, wprowadzając od strony wschodniej obok wieży wysunięty budynek zwany dziś kaplicą, przeznaczony był prawdopodobnie na skarbiec królewski, który w 1318 roku mieścił się na zamku. W pierwszej połowie XIV wieku na zamku mieszkał często Władysław Łokietek i odbywały się liczne zjazdy rycerskie. Prawdopodobnie był rozbudowywany za Kazimierza Wielkiego, o czym mogą świadczyć nadbudowy ceglane na wieżach i znalezione fragmenty rzeźbiarskie. W XV w. w zamku niejednokrotnie trzymano znaczniejszych więźniów i jeńców wojennych. Można przypuszczać, że na przełomie XV i XVI w. powstał tzw. zamek niższy, położony na zachód, poniżej zamku właściwego, gdzie według lustracji z 1569 roku została wywiercona głęboka studnia. Około 1576 roku na zamku właściwym wzniesiono nowe budynki, przebudowano wielki dom, przejazd bramny oraz wprowadzono krużganki dookoła dziedzińca. Po pożarze w 1607 roku zamek został odbudowany, a po 1622 r,. brama zamkowa otrzymała bogaty portal barokowy. W 1657 roku zamek zniszczyli Szwedzi, ale odbudowany dotrwał do końca XVIII wieku, następnie opuszczony popadł w ruinę. W zachowanych ruinach wyraźnie występuje podział na zamek właściwy i zamek niższy. W zamku właściwym zachował się wieloboczny zarys murów obwodowych oraz dwie kamienne wieże cylindryczne z nadbudową ceglaną. W części wschodniej stoją mury skarbca i fragmenty umocnień bramnych. Od północy rysują się mury budynku mieszkalnego, tzw. wielkiego domu. W niższym zamku oprócz murów obwodowych dotrwała trzecia wieża zamkowa, zbudowana na planie czworobocznym w północno-zachodnim narożniku, oraz fragmenty budynku z furtą w murze zachodnim. Zamek był zbudowany z miejscowego wapienia; zachował ślady późniejszych tynków. W części wschodniej zamku właściwego występuje również czerwony piaskowiec, którego zastosowanie można wiązać z przebudową na przełomie XVI i XVII wieku. Pierwotny zamek ma plan nieregularny zbliżony do wieloboku, przystosowany do rzeźby terenu. Od strony południowej jest prosty odcinek muru, do którego dochodzi wieloboczny zarys murów obwodowych. Z dwóch stron zagrożenia są dwie cylindryczne wieże na linii murów. Od północy znajdował się jednotraktowy budynek mieszkalny, tzw. wielki dom, którego pomieszczenia piwniczne odkryto w 1960 roku. Fragmenty żeber oraz wspornika wskazują na istnienie sklepień w wyższej kondygnacji. Wjazd do zamku prowadził od wschodu przez most drewniany ponad fosą i przez bramę znajdującą się obok wschodniej wieży, której fragmenty zostały odsłonięte w 1960 roku. Prawdopodobnie budynek przeznaczony na skarbiec został wzniesiony w czasie budowy zamku, zmieniając tym samym pierwotne założenie przestrzenne. Dostęp od zewnątrz do tego budynku był utrudniony przez pozostawienie w stanie nienaruszonym występu skalistego grzbietu. Od strony zachodniej broniła zamku wieża strażnicza. W drugim etapie powstał zamek niższy i wzmocniono obronę wejścia przez wprowadzenie przedbramia. Trzeci etap łączy się z ukształtowaniem dziedzińca zamku pierwotnego przez wprowadzenie krużganków na arkadach wspartych na skarpach, odkopanych podczas badań, oraz budynku w części zachodniej. Zamek właściwy był połączony z dziedzińcem zamku niższego przez bramę z brukowaną równią pochyłą. Kaplica zamkowa w roku 1520 mieściła się nad przejazdem bramnym przy wieży wschodniej. Według przekazów ikonograficznych z 1778 roku zamek był wówczas otynkowany, dom mieszkalny miał dwie kondygnacje, a na wieżach wznosiły się hełmy barokowe.