Zespół fortalicji w Sobkowie

"W średniowieczu teren ob. Sobkowa (wówczas należący do wsi Nida) częściowo własność biskupów krakowskich, w części – świecka. Miejsce obecnej fortalicji ok. poł. XVI w. zabudowane. Najstarszym obiektem w zespole jest budynek bramny, wchodzący w skład ob. skrzydła wschodniego. Pełni prawdopodobne funkcje mieszkalne; wolnostojący, jednotraktowy, parterowy na półpiwnicach. Zawierał centralną sień, oraz dwa pomieszczenia po bokach. Prawdopodobnie obok istniała drewniana zabudowa gospodarcza. W 1563 r. Stanisław Sobek z Sulejowa, kasztelan sądecki, sandomierski, podskarbi wielki koronny, starosta małogoski lokuje na prawie niemieckim miasto Sobków. Wznosi on, na zachód od miejscowości, w latach 1560 – 70 swoją siedzibę w postaci zespołu zabudowań w formie murów obwodowych (włączając istniejący budynek), z pięciobocznymi, piętrowymi basztami w narożach (prawdopodobnie postawiono jedynie 3 baszty), w kształcie czworoboku otaczającego majdan, wraz z dworem w części północno-zachodniej. W pierwszym etapie budowy wzniesiono, dostawiając do istniejącego budynku, mur obwodowy z dwiema basztami. Następnie wybudowany dwór w części zachodniej, podobnie jak istniejący w części wschodniej – na planie trójdzielnym; na wysokich sklepionych piwnicach, jednotraktowy; powiązany z basztą. W części zachodniej, wzdłuż murów i na przedłużeniu dworu wzniesiono parterowe budynki gospodarcze (zachowały się w formie reliktów na poziomie fundamentów), oraz na zakończeniu skrzydła – pseudobastion. Przy zespole fortalicji – od południowego zachodu założony ogród włoski i dalej zwierzyniec. Po śmierci Stanisława Sobka (1570) i wkrótce jego syna, również Stanisława, dobra przechodzą na rodzinę Drohojowskich, którzy przeprowadzają modernizację zespołu, prawdopodobnie wzmocnieniu ulegają cechy obronne zespołu. Od 1668 r. w drodze kupna majątek przechodzi na rodzinę Wielkopolskich.

Następni właściciele kolejno: Sarbiewscy, Myszkowscy; od 1725 r. – Szaniawscy. Prawdopodobnie po poł. XVII w. zaczęto budowę willi, usytuowanej na środku majdanu. Jej relikty ukryte w murach obecnego pałacu = w części północno – zachodniej i zachodniej, oraz w fundamentach. Prawdopodobnie był to parterowy, dwutraktowy i trójpasmowy budynek z czterema pawilonami na narożach. Po poł. XVIII w. Szaniawscy rozpoczynają przebudowę istniejącej willi na pałac. Rozbudowa prowadzona w dwóch etapach – z pierwszego pochodzi elewacja wschodnia, z tympanonem z monogramem Anny Szaniawskiej – przypisywana Ferdynandowi Naxowi. Z drugiego etapu pochodzi portyk w elewacji południowej. Szaniawscy przeprowadzili prace na terenie fortalicji w szerokim zakresie, m.in. założyli nowy folwark – w części wschodniej dawnego ogrodu włoskiego, nowy ogród założono na wprost fasady pałacu, nad rzeką. Przebudowano istniejące budynki i dostosowano do funkcji gospodarczych. Prace budowlane przy pałacu, oraz adaptacyjne przy innych zabudowaniach fortalicji trwały do końca XVIII w. W tych latach wybudowano stodoły przy murze południowo-wschodnim i północno-wschodnim. Po śmierci Anny Szaniawskiej w 1780 r. następuje stopniowy upadek majątku, rodzina Szaniawskich przenosi się do Krakowa, majątek zostaje oddany w dzierżawę. W 1845 r. pałac już był nieużytkowany, rozebrano wtedy część budynku mieszkalnego przy baszcie pn. Po śmierci Stanisława Szaniawskiego, który nie pozostawił spadkobiercy, coraz bardziej zadłużony majątek sobkowski należy do kolejno : Rastawickich, Nakwaskich, Dobrosławskich. W latach 1845 – 60 na terenie zespołu M. Dobrosławski buduję oficynę oraz drewniany budynek stajni. W 1870 r. majątek sobkowski wystawiony na licytację i kupiony przez Mojżesza i Grendlę z Schejwaichów Rajzmanów. Do 1939 r. majątek pozostawał w rękach żydowskich. W czasie I wojny światowej zniszczono folwark. W latach 20 – tych XX w. zaadaptowano do celów mieszkalnych część pałaci, basztę pn., oraz fragment południowy skrzydła wschodniego (za budynkiem bramnym) – został przedzielony na dwie kondygnacje, oraz dostawiono do ściany szczytowej drewnianą przybudówkę. Wyremontowano również oficynę w skrzydle pn. W czasie II wojny światowej następuje dalsza dewastacja zamku. Po wojnie dekretem PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej własność przechodzi na Skarb Państwa, majątek rozparcelowany. Teren zespołu przejmuje Spółdzielnia produkcyjna – buduje ona w miejscu zrujnowanych XVIII – wiecznych stodół budynek obory. Następny właścicielem Gmina Sobków. W 1998 r. zespół fortalicji trafia w ręce prywatnych właścicieli którzy adaptują go na ośrodek agroturystyczny.”

Oprac. Grażyna Mętkowska, 10.2003 r. https://zabytek.pl/pl/obiekty/sobkow-zespol-palacowy-z-fortalicja

Foto. Mateusz Szczawiński

Źródło :

• https://zabytek.pl/pl/obiekty/sobkow-zespol-palacowy-z-fortalicja dostęp [27.02.2026]