Zamek Królewski w Sandomierzu

Zamek królewski nad Wisłą na wysokim wzgórzu, oddzielonym parowami od miasta lokacyjnego i od starszej osady położonej na zachód. Pierwotny gród, wzmiankowany w XI wieku przez Galla Anonima jako jedna z siedzib książęcych, w XII w. stał się siedzibą książąt sandomierskich. Można sądzić, że w połowie XIII wieku miał umocnienia izbicowe, na co wskazuje dokument z 1355 roku zwalniający z różnych powinności wsie służebne z wyjątkiem budowy lub też odbudowy dwóch izbic na grodzie sandomierskim. Zamek murowany na miejscu grodu został zbudowany w połowie XIV wieku przez Kazimierza Wielkiego, co potwierdzają Janko z Czarnkowa i Długosz. Był sprzężony z murami miejskimi. W 1480 roku starosta Rafał Jarosławski podjął rozbudowę zamku. Od strony południowo-zachodniej zbudowano narożną wieżę. Po roku 1514 w związku z zamierzoną przebudową została zniszczona kaplica zamkowa oraz częściowo dawne zabudowania. Przebudowa zamku średniowiecznego na renesansową rezydencję miała miejsce za rządów króla Zygmunta Starego w latach 1520-26 wg projektu mistrza Benedykta, budowniczego zamków królewskich na Wawelu i w Piotrkowie. Obok niego byli zatrudnieni murator Krzysztof i cieśla Hanusz pod nadzorem Jana z Wiślicy, prepozyta koprzywnickiego. Zbudowane skrzydło południowe wykorzystując istniejące tam pozostałości dawnych murów, następnie skrzydło wschodnie, i zaczęto wznosić skrzydło zachodnie. W latach 1564-66 pod kierunkiem muratora Klimunta zakończono budowę skrzydła zachodniego, zaczęto budować wieżę północno-zachodnią, mury obronne i bramę. W 1586 roku występuje w dokumentach jako architekt Santi Gucci, co świadczyłoby o trwających pracach budowlanych. W następnych latach podwyższono skrzydło zachodnie, skończono budowę wieży północno-zachodniej oraz bramę. Dalsze prace budowlane były prowadzone w latach 1617-36. Tak więc powstał nowy zamek renesansowy przypuszczalnie o trzech skrzydłach mieszkalnych wokół dziedzińca zamkniętego murem i bramą od północy, a więc od strony miasta. Wjazd do zamku prowadził z miasta przez drewniany pomost przerzucony nad parowem. W 1656 roku Szwedzi wysadzili zamek w powietrze. Ocalało tylko skrzydło zachodnie z wieżami oraz fragmenty skrzydła południowego. W latach 1680-86 przebudowano skrzydło zachodnie, które stało się głównym budynkiem zamkowym. Zamek po częściowym zniszczeniu podczas walk konfederacji barskiej był restaurowany. Po ostatnim rozbiorze Polski został zamieniony przez władze austriackie na sąd i więzienie. W 1828 roku usunięto pozostałości dawnej zabudowy przed głównym budynkiem, a teren otoczono nowym murem. W latach 1894-1900 powstały nowe zabudowania. Więzienie usunięto z zamku dopiero 10 marca 1959 roku, a gmach przeznaczono na cele kulturalne. Z dawnego zamku pozostało tylko skrzydło zachodnie wielkiego niegdyś założenia. Pozbawione pierwotnej architektury zewnętrznej zachowało stare mury, dwie wieże i liczne fragmenty renesansowe. W historii zamku sandomierskiego występują trzy zasadnicze etapy. Pierwszy – to gród drewniano-ziemny, zapewne o nieregularnym układzie przestrzennym uzależnionym od powierzchni wzgórza. Drugi etap – to zamek Kazimierza Wielkiego, być może również o podobnym nieregularnym układzie, nawiązujący do pierwotnych umocnień. Ostatni etap – to zapoczątkowana w 1520 roku budowa zamku renesansowego, która, jak można przypuszczać, zmierzała do regularnego ukształtowania założenia, co mogło być przyczyną likwidacji murów zamku kazimierzowskiego.

Foto. Mateusz Szczawiński

Źródło :

• "Zamki w Polsce" Bohdan Guerquin. Warszawa 1974. Str. 261