Ruiny zamku królewskiego w Kazimierzu Dolnym

Ruiny zamku królewskiego położone na wzgórzu wyodrębnionym ze skarpy nadwiślańskiej. Zamek wybudował Kazimierz Wielki, co poświadcza Długosz. Składał się z dwóch zapewne nie związanych ze sobą elementów: zamku właściwego, położonego na północny wschód od rynku i kościoła, oraz wielkiej wieży cylindrycznej umieszczonej w odległości około 200 m. od niego na wzgórzu wyższym o ponad 20 m od poziomu dziedzińca zamkowego. Został przebudowany w I połowie XVII w. i wówczas zamek właściwy otrzymał późnorenesansową attykę, widoczną jeszcze na akwarelach Zygmunta Vogla. Niszczony podczas wojen w w. XVII i XVIII, opuszczony w pierwszych latach XIX w. Zamek właściwy zbudowany był z miejscowego wapienia z niewielką przemieszką cegły, na nieregularnym planie wydłużonego czworoboku wyraźnie dostosowanym do warunków terenowych. Badania przeprowadzone w latach 1958 – 60 pozwoliły Karolowi Sicińskiemu odkryć fundamenty murów, zamykających zamek od północnego wschodu nieregularnym zarysem, które zostały zastąpione dziś istniejącymi murami z nową bramą prowadzącą na dziedziniec. Od strony północno – wschodniej znajdowała się wysunięta na zewnątrz baszta, wsparta gotyckimi sklepieniami narożnymi. Właściwy dom mieszkalny stał w głębi dziedzińca od strony południowo – zachodniej, górując nad pobliskim kościołem.

Widok spod łuku bramy wejściowej na zamek w Kazimierzu Dolnym. Akwarela Z.Vogla, 1792. Gab.Ryc.BUW.

Bardzo złożone jest zagadnienie wolno stojącej wieży strażniczej, umieszczonej na znacznym wzniesieniu w stosunku do miasta i zamku mieszkalnego. Górna partia murów wieży wznosi się ponad otaczający płaskowyż lessowy i panuje nad całą doliną Wisły. Wieża zbudowana z miejscowego wapienia, na planie koła, posiada dostęp dopiero na wysokości 6 m nad obecnym poziomem. Zachowały się ślady pięciu kondygnacji oraz zwieńczenia w formie blankowania, co nie usuwa możliwości pierwotnego przykrycia hełmem stożkowym. Z powodu braku dokładnych badań terenowych przy wieży nie można dokładnie określić czasu jej powstania. Być może powstała przed budową zamku Kazimierza Wielkiego i wokół miała prymitywne umocnienia. W każdym razie te dwa zamki (gdyby istniały umocnienia koło wieży) miały odmienne funkcje. Zamek właściwy służył na mieszkanie i bezpośrednio stanowił obronę miasta, natomiast górny z wieżą pełnił wyłącznie funkcję obronną i strażniczą. Do połowy XIX w. był tu komora celna i w tym miejscu przekraczał Wisłę ważny szlak handlowy łączący Kijów z Toruniem przez Włodzimierz.

"Zamki Polskie" - Bohdan Guerquin str. 152