Zamek Królewski w Lublinie

Zamek położony na wyodrębnionym wzgórzu lessowym, na północny wschód od miasta lokacyjnego. Pierwsze umocnienia na wzgórzu zamkowym powstały przypuszczalnie w związku z kilkakrotnymi najazdami książąt ruskich w XIII w. Zachowaną wieżę cylindryczną niektórzy badacze łączą z osobą Lwa Daniłowicza, księcia halickiego, który w r. 1280 zajął Lublin i miał jakoby rozpocząć budowę wieży – stołpu ruskiego. Na podstawie dotychczasowych badań nie można w sposób jednoznaczny datować nawet dolnych kamiennych murów tej wieży. Budowę zamku murowanego rozpoczęto zapewne około połowy XIV w., a więc należy ją wiązać z działalnością budowlaną Kazimierza Wielkiego, który jednocześnie wzniósł fortyfikacje miejskie, jak podaje kronika Janka z Czarnkowa. Zamek został założony na planie wydłużonego czworoboku. Zachowane plany oraz odsłonięte relikty w r. 1954 pozwalają przypuszczać, że zarówno w ciągu południowym murów obwodowych jak i północnym znajdowały się wysunięte na zewnątrz baszty o rzutach czworobocznych, wzmocnione skarpami.

Widok zamku w Lublinie na początku XVII w. Fragment sztuchu z Brauna i Hogenberga, Civitates orbis terrarum. "Zamki w Polsce" Bohdan Guerquin. Warszawa 1974. Str. 185

W pobliżu naroża południowo-wschodniego wznosiła się baszta wieloboczna, przebudowana później na kaplicę zamkową. Bardzo ważnym elementem w systemie obrony zamku była cylindryczna trzykondygnacyjna wieża o średnicy około 10 m i wysokości obecnie 25 m. Mury dolnej kondygnacji zostały zbudowane z miejscowego kamienia łamanego na zaprawie wapiennej. Górne kondygnacje wzniesiono z grubej cegły gotyckiej, rozpowszechnionej w Polsce w połowie XIV w. Wewnątrz murów dochodzących do 4 m grubości zostały umieszczone jednobiegowe schody łączące poszczególne kondygnacje. Nasuwa się przypuszczenie, że wieża ta została zbudowana na starych fundamentach za Kazimierza Wielkiego. W r. 1395 za czasów Władysława Jagiełły rozpoczęto budowę kaplicy zamkowej. Wykorzystując istniejące mury baszty, kaplicę umieszczono na piętrze, sklepienie wsparto na jednym filarze środkowym, a ściany pokryto freskami (ukończone w r. 1418). Wjazd do zamku prowadził od zachodu przez budynek bramny, natomiast nie jest znane położenie budynków mieszkalnych w obrębie murów. Należy podkreślić, że zamek był budowany zarówno w XIV w. i w XV w. Na początku XVI w. rozpoczęto budowę zamku, z czym być może należy wiązać obecność w Lublinie w r. 1530 architekta królewskiego Bartłomieja Berrecciego. W narożniku południowo – zachodnim obok bramy wjazdowej stanęły królewskie zabudowania mieszkalne, wspomniane na ilustracji z r. 1564. Wieża cylindryczna została zwieńczona attyką renesansową. Nie można dokładnie ustalić, jak wyglądał ówczesny system obronny, wydaje się jednak, że w tej przebudowie decydowały przede wszystkim sprawy mieszkaniowe, a nie militarne. Na podstawie planu z r. 1807 można przypuszczać, że na dziedzińcu zamkowym znajdowały się liczne zabudowania mieszkalne i usługowe. Na przykład w części północnej dziedzińca jeszcze na początku XIX w. stał duży drewniany dom. Jednakże większość budynków była wówczas w stanie ruiny. Przebudowa zamku w latach 1824 – 26 na więzienie pozostawiła tylko wieżę i kaplicę. Od strony południowej i zachodniej, nie licząc się z pierwotną zabudową, wzniesiono budynki więzienne zwieńczone pseudogotyckimi attykami. Wjazd prowadził jak dawniej od strony zachodniej przez pseudogotycki portal. W czasie okupacji niemieckiej mieściło się w nim hitlerowskie więzienie. Po r. 1954 przebudowano wnętrza zamku i przeznaczona na muzeum i dom kultury.

Foto. Mateusz Szczawiński 

Źródło :

• "Zamki w Polsce" Bohdan Guerquin. Warszawa 1974. Str. 185