Zamek Książęcy w Niemodlinie

„Pierwsza historyczna wzmianka o Niemodlinie pochodzi z roku 1224 „Niemodlina Villa nostra” ; pojawia się w dokumencie księcia Kazimierza Opolskiego (1178 – 1230). Osada targowa nad Ścinawą jest znacznie starsza ; funkcjonowała zapewne jeszcze w czasach przedpiastowskich. W okresie rozbicia dzielnicowego, w wyniku dynastycznych podziałów Śląska, w wyniku których powstało Księstwo Opolskie, wybór strategicznego miejsca przeprawy, na skrzyżowaniu dróg handlowych w lesistym, słabo zaludnionym regionie był na tyle istotny, że na lewym brzegu rzeki, na niewielkim wzgórzu w pobliżu osady została ufundowana murowana obronna wieża otoczona fosą, typu „gródka stożkowego”. Badania archeologiczne datują jej relikty na pierwszą połowę XIII w. Następnie, zapewne w związku z lokacją miasta między rokiem 1260 a 1283 oraz ustanowieniem kasztelanii w tym samym okresie, wyburzono starą wieżę i wybudowano bardziej okazałą, z przyporami w narożach, powiązaną z murami miejskimi. W drugiej wieży swoją siedzibę miał, poświadczony w źródłach, kasztelan Syghard. Po śmierci Bolka I Opolskiego (w r. 1313) rządy w nowopowstałym Księstwie Niemodlińskim objął jego syn Bolko Pierworodny, nazwany później Niemodlińskim. Rezydował on w wieży, którego otoczenie przekształcono, plantując nasypy i formując dziedziniec, otoczony murem kurtynowym z przyporami. W tej formie zamek przetrwał do XV w., kiedy to w 1428 r. został zdobyty i zniszczony przez husytów. Do tego czasu władali zamkiem kolejno synowie Bolka Niemodlińskiego Bolesław II, Wacław i Henryk. Po śmierci Henryka w 1382 r. rządzili księstwem synowie Bolka III Opolskiego – Jan Kropidło, Bolko IV i Henryk, oraz przejściowo ich stryj Władysław Opolczyk. Około 1399 r. objął rządy najmłodszy z synów Bolka III, Bernard, który panował w księstwie niemodlińsko – strzeleckim z górą pół wieku (do 1455 r.) Jest prawdopodobne, choć nieudokumentowane, iż był on inicjatorem odbudowy zamku po zniszczeniach wojen husyckich w późnogotyckiej formie: rozebrano wieżę, wznosząc dużo większą budowlę na planie wydłużonego prostokąta z narożnymi szkarpami, wewnątrz obronnego obwodu murów. W centrum znajdowała się wielka sala, oświetlona ostrołucznymi oknami, służąca reprezentacji i administracyjnym sprawom księstwa. Jest to dzisiejsze południowo-zachodnie skrzydło. Z racji wycinkowych badań brak wiedzy o innych elementach gotyckiej rezydencji, jednakże cegły i wątki średniowieczne występują nie tylko w tym skrzydle ale i w pozostałych. Wiadomo że istniał mur kurtynowy, zapewne jako obwód obronny i prawdopodobnie to jego relikty dadzą wyodrębnić w innych partiach zamku. W tej formie zamek przetrwał do czasów nowożytnych. Po wygaśnięciu opolskiej linii Piastów z bezpotomną śmiercią Jana Dobrego w 1532 r. dobra niemodlińskie przeszły w ręce Habsburgów. Król, późniejszy cesarz Ferdynand I Habsburg włączył ziemie księstwa do kamery cesarskiej, by kolejno zastawiać je: księciu Jerzemu Hohenzollernowi a następnie byłej królowej Węgier, księżnej Siedmiogrodu Izabeli Zapolya (z domu Jagiellonce), w zamian za zrzeczenie się praw do korony. W imieniu wymienionych władców dobrami i zamkiem administrowali zarządcy – starostowie, Valentin Prószkowski z Prószkowa i Wenzel Pϋckler ze Szydłowca. Kameralne dobra niemodlińskie w następnych latach były przedmiotem kolejnych zastawów dla rodu von Logau, miasta Niemodlin oraz dla Caspara Pϋcklera, młodszego brata Wenzla. Ostatecznie w 1581 roku zostały wykupione na własność od cesarza Rudolfa II przez Caspara Pϋcklera, który przejął je w roku 1572 i przez niemal dekadę dzierżawił. Dobra niemodlińskie stały się podstawą fortuny rodu, wywyższając go do rzędu elity śląskiej magnaterii. Pϋcklerowie, a potem spokrewnione z nimi rody Promnitzów, Zierotinów i Praschmów władały odtąd dobrami i zamkiem przez kolejne cztery wieki. Pozycja społeczna, bogactwo i prestiż wymagały odpowiedniej oprawy; stąd stara gotycka budowla miała zostać przekształcona przez Caspara Pϋcklera, jego syna Baltazara i ich spadkobierców w rezydencję renesansową, zgodną z gustem epoki. Przekształcenia zamku, polegające na zyskiwaniu przezeń cech pałacowych miały miejsce w początkach lat 80 – tych XVI wieku; przy wykorzystaniu zrębu murów i piwnic gotyckich oraz starej fosy, budowla miała już otwarte kolumnowe krużganki wszystkich trzech kondygnacjach, wymienione sklepienia w przyziemiu, dobudowaną dużą kuchnię, ze sklepieniami na gurtach, opartymi na kamiennym filarze. Również przedzamcze zmieniło charakter, było obszerniejsze, z budowlami drewnianymi m.in. piekarnią, łaźnią z pralnią, browarem i słodownią, stajniami. Istniały też założenia ogrodowe, z ogrodem kwiatowym, ziołowym i sadem (wg. opisu z 1578 roku, przytoczonego w „Geschichte der Herrschaft Falkenberg”). Baltazar Pϋckler odwiedziwszy dobra niemodlińskie z zamkiem w 1851 roku, zawarł umowę z budowniczymi z Karniowa Johannem Czerrem i Jakubem Westphalem (w roku 1589) o rozbudowę rezydencji o północno-zachodnie skrzydło z reprezentacyjną wieżą bramną. Wieża miała być zwieńczona galerią z dzwonami i zegarem, nakryta hełmem z latarnią. Także pierwotna budowla została wtedy przekształcona – zyskała ona nowe szczyty i wieżyczkę komunikacyjną na wewnętrznym styku skrzydeł. Prace ww. miały miejsce w latach 1589 – 92. Kolejny etap przemiany budowlanych datuje się na lata 1610 – 1618 ; w źródłach brak przekazów o zleceniodawcach poszczególnych przedsięwzięć. Zapewne jednym z głównych fundatorów był Weighard Promnitz, zięć Baltazara Pϋcklera, zmarły w przeddzień wojny 30 – letniej. Na nieokreślonych pozostałościach gotyckich wzniesiono skrzydło północno-wschodnie, gdzie znalazła się kaplica; pomiędzy dawnym skrzydłem gotyckim (południowo-zachodnim) a nowym skrzydłem z kaplicą powstał niższy łącznik z otwartą arkadową galerią na piętrze; w narożach wewnętrznych zbudowano cztery wieżę, mieszczące klatki schodowe, zwieńczone attykami. Po wybudowaniu dwu nowych skrzydeł zamek uzyskał formę znaną obecnie; nieregularnego czworoboku z wieżą bramną i dziedzińcem arkadowym. Zachowane dawne, jeszcze gotyckie elementy obronne, zestawione ze stylistyką renesansową uczyniły z budowli rezydencję nowego typu, „palazzo in fortezza” wg. wzorów włoskich. W tym czasie od strony południowej wybudowano mur kurtynowy z bastejami – w części zachowany do dziś. Podczas trwania wojny 30 – letniej miasto wielokrotnie było najeżdżane przez walczące strony, w tym polskich Lisowczyków, palone i grabione – zamek dwukrotnie zdobywali i plądrowali Szwedzi. Wśród właścicieli zamku trwały również walki – o schedę. Prawnym dziedzicem był małoletni Seyfried von Promnitz, którego rodzice Weighardt i Polixena z Pϋcklerów, starsza córka Baltazara, zmarli w 1617 i 1618 roku; po osiągnięciu dorosłości syn starał się odzyskać dobra z rąk czterech swoich prawnych opiekunów. Udało mu się to w 1648 r., gdy z pomocą mieszczan niemodlińskich obległ i zdobył zamek. Wkrótce (w 1650 r.) zmarł bezpotomnie. Rezydencję na krótko przejął na mocy testamentu w 1654 r. jego brat cioteczny Bernard von Zierotin, z rodu wywodzącego się z Moraw. Następie, w roku 1655 jego syn Siegfried Erdmann; po jego śmierci w 1708 r. nastąpił spór prawny spadkobierców. Ugoda sądowa zawarta w 1714 roku przyznała majątek najmłodszemu synowi Siegfrieda – Franzowi Ludwigowi. Zmarł on w 1731 r.; po nim dziedziczyli małoletni synowie, pozostający pod opieka matki i jej brata Johanna Ludwiga Zierotin, wywodzącego się z morawskiej linii panów na Velkich Losinach. Bracia, będąc już pełnoletnimi, zarządzali razem z dobrami morawsko-śląskimi. W roku 1748 podzielono majątek; dobra niemodlińskie objął młodszy Michael Zierotin. Władał nimi do swojej śmierci w 1779 roku. Za jego rządów, bądź generalnie w czasach Zierotinów (nie sposób przyporządkować inwestycji poszczególnym członkom rodu, brak na to świadectw źródłowych) nastąpiły barokowe przekształcenia zamku : przebudowano dziedzińcową elewację dawnej galerii, dachy dwuspadowe skrzydeł zmieniono na mansardowe, z przebudowaniem szczytów, dodano opaski okienne i nadokienniki z motywami barokowymi. Zapewne też przebudowano kaplicę, choć brak o tym przekazów źródłowych. W południowo-zachodnim skrzydle na piętrze urządzono tzw. Salon Biały. Częściowo zasypano fosy, przebudowano most i ufundowano na nim figury świętych Jana Nepomucena, Wandalina, Antoniego i Floriana. W pobliskim Lipnie założono zwierzyniec, stopniowo przekształcany w okazały park krajobrazowy. Na 4 ćw. XVIII i XIX wiek przypadają w Niemodlinie rządy skoligaconych z Zierotinami morawskich Praschmów. Następcą zmarłego bezpotomnie Michaela Zierotina, został jego siostrzeniec Johann Nepomuk Carl von Praschma; z jego inicjatywy podjęto dużą przebudowę zamku, poczynając od 1788 roku. Prace trwały pod kierunkiem inż. Steglicha architekta z kręgu Carla Gotharda Langhansa, absolwenta drezdeńskiej Akademii Budowlanej. Otwartą galerię w skrzydle północno-wschodnim zabudowano, zamurowując arkady i tworząc na piętrze pomieszczenia mieszkalne. Zaniesiono attyki na wieżach, zastępując je dachami namiotowymi, zwieńczonymi wazonami. Ostatecznie kondygnację wież zyskały artykulację ze zdwojonych pilastrów i wnęk. W południowym skrzydle na piętrze urządzono klasycystyczne wnętrza – tzw. Salon Marmurowy oraz przekształcony zapewne w tym czasie Salon Biały, łącząc elementy klasycyzmu z tradycjami baroku. Po Johannie Nepomuku (zm. 1822), nastał jego syn Fryderyk Wilhelm; za jego czasów dokończono zasypywanie fos i zamurowano arkady w pozostałych trzech skrzydłach, pozostawiając duże, wielopodziałowe okna. Fryderyk Wilhelm założył także park krajobrazowy przy zamku. Z kolei Fryderyk Wilhelm Drugi, przejąwszy w 1860 r. zamek i dobra, objął swoimi inwestycjami zarówno otoczenie zamku (zespół bramny), jak i sam zamek i jego wnętrza, zatrudniając architekta z Drezna Carla Piepera oraz malarza, grafika i witrażystę Franza Heinricha Commansa. Prace miały miejsce w latach 1869 – 1873. Dziełem Piepera był monumentalny neobarokowy arkadowy taras ze schodami wachlarzowymi przy południowo-zachodnim skrzydle, łączący poziom ogrodu z reprezentacyjnym salonem na piętrze, któremu to wnętrzu nadano formę neogotycką, oraz kaplica zamkowa, której dodano neorenesansowy portal, przekształcono podziały ścienne w formie półkolumn i przebudowano sklepienia żebrowe. Być może forma spiralnych drewnianych schodów na emporę, kamienna chrzcielnica i strop neogotycki nad pomieszczeniem empory są także projektu Piepera. Dziełem zaś Commansa był wystrój wymienionego wyżej salonu neogotyckiego z polichromiami ściennymi i dekoracyjnym drewnianym stropem, zawierającym program ideowy głoszący chwałę rodu Praschmów, a także wystrój kaplicy zamkowej. W kaplicy Commans wykonał polichromie figuralne i architektoniczne, złocenia, oraz zaprojektował witraże. W ramach ww. przedsięwzięcia miały zapewne miejsce także inne prace w zamku: przekształcono część otworów drzwiowych i okiennych, w większości przydając im neorenesansowe formy portali i obramień, wykonano część nowych okratowań; na parterze powstały nowe kominki, z których jeden, z czerwonego marmuru, miał formę renesansową, drugi zaś był eklektyczny. Fryderyk Wilhelm Drugi zmarł w 1909 roku; jego następcą został najstarszy syn Hans Praschma. Za jego czasów także miały miejsce przekształcenia zamku. Tym razem miały zmierzać do rezygnacji z neogotyckiej stylistyki, na rzecz powrotu do wyglądu XVI/XVII wiecznego; prace prowadzono kolejno pod nadzorem architektów: Karla Grossera z Wrocławia i Humberta Walchera z Wałbrzycha, wykształconego w Wiedniu. W skrzydle południowo – zachodnim otwarto znów krużganki parteru od podwórza, wykonując nową kamienną balustradę oraz reprezentacyjne wejście do „wielkiej sali”. Obniżono taras i zabudowano arkady jego korpusu, formując go na kolistym planie. Zredukowano zasięg polichromii w kaplicy i w Sali neogotyckiej. W otoczeniu zamku przekształcono budynek bramny, który przybrał formę znaną obecnie. Ostatnim właścicielem zamku z rodu Praschmów był Leopold, który odziedziczył dobra w roku 1935. Zrealizował on ponowne przekształcenie tarasu – przywrócenie trzech arkad o łukach koszowych, na krótko przed II wojną światową planował także wymianę wyposażenia kaplicy i generalny remont dachu który tego pilnie wymagał. W czasie II wojny światowej w zamku znajdował się lazaret, pod koniec wojny przenosiły się tu różne instytucje, m.in. archiwum z Katowic. Pod koniec działań wojennych zamek zajęli Rosjanie, lokując w nim swoją komendanturę. Utrzymywali też w części zamku szpital. Następnie w zamku znalazł siedzibę Państwowy Urząd Ziemski i lokalny posterunek milicji, zaś na folwarku władze urządziły obóz pracy. Wyposażenie zamku zostało wtedy w znacznej mierze zniszczone i wyszabrowane. Niewielka część mebli została przejęta przez miasto w depozyt (te elementy wyposażenia przetrwały jako jedyne do dziś). W grudniu 1945 roku zespół pałacowo-parkowy stał się własnością Gminy. W roku 1946 w zamku urządzono szkołę, naprzód gimnazjum a potem liceum, łącznie z mieszkaniami dla nauczycieli i internatem dla młodzieży w oficynie. Liceum działało w zamku do 1971 roku. Jednocześnie stan techniczny obiektu sukcesywnie się pogarszał; w latach 60 – tych XX w. zamek wymagał już remontu kapitalnego. Jednakże, oprócz doraźnych napraw tynków, malowania i uszczelniania pokryć dachowych do właściwego remontu nie doszło. Zamek był przekazywany kolejnym instytucjom m.in. gminnemu Wydziałowi Oświaty, bibliotece, szkole podstawowej. W roku 1978 zamek przejęło Ministerstwo Sprawiedliwości dla Zarządu Zakładów Karnych, z planem zorganizowania szkoły dla służb więziennych. Ten zamiar ostatecznie nie doszedł do skutku. W latach 1984 – 86 rozpoczęto remont dachu, którego jednakże nie ukończono, pomimo dotacji uzyskanych z ówczesnego Ministerstwa Kultury i Sztuki. Własnością Ministerstwa Spraw Wewnętrznych zamek pozostawał do 1989 roku. Po przełomie politycznym w 1989 roku uznano, że racjonalnym rozwiązaniem będzie sprzedanie go w ręce prywatne, gdyż państwo nie mogło skutecznie poradzić sobie z utrzymaniem tak monumentalnego założenia. Obiekt nabył miejscowy przedsiębiorca, jednak i on nie zdołał przeprowadzić koniecznego, planowanego już w latach 30 – tych remontu kapitalnego. Wykonał niewielkie, doraźne roboty. W czasie gdy był właścicielem, z zamku zginęły cenne elementy wyposażenia – kominki, z których szczególnie wartościowy był neorenesansowy z czerwonego marmuru i ceramiczny z hermami. Zginęła też majolika z postacią Madonny z kwiatami i owocami, rzeźba w stylu włoskiego warsztatu della Robbiów. Kolejnym właścicielem był Instytut Postępowania Twórczego z Łodzi, następnie znów osoba prywatna. Obecnie właścicielem zamku jest firma Centrum Sp. z o.o. z Łodzi.”

mgr Maria Bitka 2016 r. https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-235464

Foto. Mateusz Szczawiński

Źródło :

• https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-235464 dostęp [06.01.2026]