Zamek Książąt Prószkowskich

"Prószków – wieś lokowana w początkach XIV wieku, wzmiankowana w źródłach jako Proscov (1319) i Proskov (1333) – od nazwiska właścicieli. Siedziba możnego rodu Prószkowskich herbu Czewoja (Łzawa). Prawdopodobnie pierwotnym, starszym siedliskiem Prószkowskich był Zimnice. Ród ten od XIII w. związany był z książętami opolskimi. Po raz pierwszy nazwisko jednego z Prószkowskich – Ottona, występuje w dokumencie księcia Bolesława Opolskiego datowanym na rok 1312. Przebywając w orbicie dworów książąt opolsko-raciborskich, Prószkowscy sprawowali wysokie funkcje – aż do wygaśnięcia opolskiej linii Piastów; także i potem, w czasach nowożytnych należeli do możnowładczej elity Śląska. Po przejściu Śląska pod władzę Habsburgów ultrakatolicki ród Prószkowskich zaczął jeszcze bardziej rosnąć w siłę i zyskiwać na znaczeniu. Twórcą potęgi rodu był Jerzy Prószkowski (ok. 1520-1584) wysoki urzędnik dworu wiedeńskiego i praskiego; zaufany cesarzy Ferdynanda I i Rudolfa II; przyjęty w 1560 r. do stanu czeskich panów (Herrstand), od 1562 dziedziczny baron czeski (Freiherr), komtur joannitów komendy w Grobnikach a nawet przez krótki czas zakonnik – augustianin. Budowę renesansowego zamku z fundacji Jerzego Prószkowskiego rozpoczęto w 1562 r. – zapewne z udziałem włoskich architektów i dekoratorów. Świadczą o tym m.in. sgraffita z włoskimi napisami odkryte i konserwowane w 1934 roku. Oprócz budowy zamku w Prószkowie fundator zakupił jeszcze gotycki zamek w czeskich Starych Hradach, który przebudował w latach 80-tych w duchu renesansu, także ozdabiając go bogatym i świetnym artystycznie sgraffitem. Wcześniej, w 1560 r. osada targowa Prószków otrzymała prawa miejskie (także z udziałem i staraniem hrabiego). Dążenie do posiadania okazałej i reprezentacyjnej siedziby miało zapewne związek z otrzymanym w 1562 r. tytułem barona i niezwykle wysoką pozycją Jerzego Prószkowskiego na dworze cesarskim. Zamek Prószkowskich był drugą po zamku brzeskim renesansową budowlą na Górnym Śląsku wprowadzającą typ okazałej rezydencji z dziedzińcem krużgankowym. Rozwiązania formalne architektury i zastosowanych w niej dekoracji przenosili na Śląsk artyści włoscy za pośrednictwem praskiego dworu cesarskiego. Tam właśnie magnat z Prószkowa zetknął się z najważniejszymi prądami umysłowymi swej epoki i wybitnymi twórcami. Świadczy o tym m.in. styl i klasa artystyczna sgraffita zachowanego we fragmentach na zamku. Także idea rezydencji typu „palazzo in fortezza” z ceglanymi i ziemnymi bastionami jest pochodzenia włoskiego. W początkach XVII w. obiekt przeżywał rozkwit. Upiększony w 1613 roku zamek posiadał na piętrze bardzo bogatą bibliotekę oraz salę teatralną i muzyczną, gdzie odbywały się koncerty dworskiej kapeli i występy trup teatralnych. W 1644 r. zamek prószkowski został spalony i splądrowany przez armię szwedzką feldmarszałka Torstennssona. W latach 1677 – 83 odbudowany staraniem założyciela ordynacji Jerzego Krzysztofa II, marszałka królowej polskiej Eleonory Marii arcyksiężnej austriackiej. Czynny przy odbudowie cieśla Mateusz Wagner z Szybowic, założył na wieży w 1677 r. gałkę z dokumentem opisującym odbudowę. Budowniczym, któremu rezydencja zawdzięcza barokową szatę był mediolańczyk Giovanni Seregno, architekt przybył z Czech z synami i zespołem współpracowników. Zasadniczo zachowano przy przebudowie pierwotny układ budowli renesansowej; innowacje barokowe to częściowa zmiana podziałów wnętrz, ukształtowanie elewacji wraz z ich artykulacją; wewnętrznych – dziedzińcowych, w których zamurowano krużganki oraz elewacji zewnętrznych; nadbudowa nad skrzydłem frontowym pary wież z barokowymi hełmami i wykonanie dekoracji sztukatorskich w salach reprezentacyjnych i kaplicy. W roku 1763 Leopold Prószkowski założył manufakturę ceramiczną, która działała w zamku i przyramkowych budynkach do 1853 roku. Po śmierci w pojedynku w 1769 r. Leopolda, ostatniego z rodu – zamek przechodzi w ręce morawskiej rodziny von Dietrichstein. Wytwórnia fajansu pod opieką księcia Karola Maksymiliana rozwijała się i rozszerzała swą działalność, a jej produkty w 3 ćw. XVIII w. stały się popularne i modne w Prusach i krajach sąsiedzkich. W roku 1783 dobra prószkowskie wraz z zamkiem zakupił pruski król Fryderyk II Wielki dla dóbr królewskich. Zamek przekształcono w latach 1845 – 1847 w związku z adaptacją na Akademię Rolniczą założoną przez rząd pruski. Od 1887 – 1922 zamek służył jako katolickie seminarium nauczycielskie. W 1930 roku przekształcony został na szpital – oddział opolskiego szpitala dla osób upośledzonych. Po poświęceniu kaplicy uzyskał nazwę Przytułku św. Józefa. Zakład prowadzony był przez siostry franciszkanki szpitalne. Zapewne w tych latach przystawiono do zamku kotłownię, pawilon kuchenny w elewacji zachodniej oraz wzniesiono budynki gospodarcze. Po roku 1945 kontynuowano dzieło opieki. Obecnie działa on pod nazwą Domu Pomocy Społecznej dla Dorosłych. Od okresu bezpośrednio powojennego w zamku trwają sukcesywnie adaptacje i remonty, zintensyfikowane zwłaszcza od lat 90 – tych XX w."

mgr Dariusz Stoces https://zabytek.pl/pl/obiekty/proszkow-zamek