Zamek Książęcy w Oleśnicy

Zamek książęcy położony na niewielkim sztucznym wzniesieniu wśród nizinnych łąk, w południowo-zachodniej części miasta, sprzężony z jego fortyfikacjami. Pierwotnie istniał tu gród książęcy, wzmiankowany w pierwszej połowie XIII w.; w tym czasie występował także kasztelan oleśnicki. Po klęsce pod Legnicą w 1241 roku Oleśnica znajdowała się granicach księstwa wrocławskiego, a w roku 1294 przeszła do rąk książąt głogowskich. W 1312 roku powstało księstwo oleśnickie i zapewne po r. 1322 wzniesiono zamek murowany. Po wygaśnięciu linii Piastów oleśnickich w r. 1492 księstwo dostało się do rąk rodu królewskiego z Podiebradu. W XVI w. średniowieczny zamek został przebudowany na renesansową rezydencję. W 1647 roku zamek stał się własnością książąt Nemrodów, później książąt brunświckich, a w połowie XIX w. własnością pruskiej rodziny panującej. Na przełomie w. XIX i XX miała miejsce bezceremonialna i bezwzględna restauracja zamku. Usytuowanie na niewielkim wzniesieniu pozwala przypuszczać, że zamek murowany został zbudowany na miejscu grodu książęcego. W istniejących murach można było na podstawie powierzchniowych badań ustalić zarys pierwotnego zamku gotyckiego wzniesionego w po r. 1322 przez księcia oleśnickiego Konrada. Zamek został założony na planie nieumiarkowanego czworoboku o powierzchni około 2500 m² , ustawionego przekątnymi w kierunku stron świata. Na narożu wschodnim, a więc od strony miasta, stanęła wysunięta na zewnątrz kamienna wieża cylindryczna o średnicy 10 m, która dotychczas nie została dokładnie zbadana. Obok wieży w murze od strony północno-wschodniej prowadził wjazd do zamku. Od strony północno-zachodniej dziedziniec zamykał wielki dom mieszkalny stanowiący siedzibę książęcą, o wymiarach w planie około 45x14 m, piętrowy, o trójdzielnym podziale wnętrz. Z pozostałych stron zamek był otoczony murem obwodowym. Być może w narożniku południowym znajdowała się wieża, bowiem w okresie międzywojennym zostały tam odsłonięte relikty murów gotyckich. Zamek był otoczony fosami, a jednocześnie związany z systemem obrony miasta. W XV w. wielokrotnie ulegał przebudowom, ale zasadnicze zmiany nastąpiły w XVI w., kiedy zamek średniowieczny został przekształcony w rezydencję renesansową. Przebudowę tę należy łączyć z działalnością księcia Jana z Podiebradu, który przede wszystkim w latach 1542-56 przebudował istniejące budynki mieszkalne. Następnie w latach 1559-62 wzniósł na zewnątrz murów w kierunku kościoła nowy dom mieszkalny oraz nowy budynek bramny, przez który prowadził wjazd na teren zamkowy od strony wschodniej. Jednocześnie wieża cylindryczna została podwyższona nadbudową ośmioboczną. Drugi wielki etap rozbudowy zamku miał miejsce w latach 1569-1617, kiedy księstwo oleśnickie należało do księcia Karola II z Podiebradu. Od strony południowo-wschodniej stanął w latach 1585-86 nowy budynek mieszkalny zamykający dziedziniec, ustawiony ścianą wewnętrzną na dawnym murze obwodowym. Zbudowany na planie prostokąta o wymiarach 56x13 m, trzykondygnacjowy, zwieńczony wysokim dachem ze szczytami. Od strony dziedzińca dom ten miał krużganki, obejmujące również wieżę. W latach 1606-08 został postawiony w obrębie murów jeszcze jeden budynek przy południowo-zachodniej ścianie, który połączył istniejące dwa domy. W ten sposób powstał układ podkowiasty zamknięty z czwartej strony murem z bramą. Do muru od strony zewnętrznej zostały później dostawione budynki. Można przypuszczać, że w tej fazie rozbudowy zamku brał udział Bernard Nuron, architekt włoski pracujący w Brzegu. Jednocześnie nastąpiła modernizacja umocnień zamkowych, obecnie bardzo trudnych do określenia. Niewątpliwie powstały wały ziemne z narożnymi umocnieniami, może w formie bastionów, które zapewne wykonał słynny fortyfikator Gdańska i Wrocławia, architekt Heinrich Schneider von Lindau. Od strony wschodniej przed istniejącą bramą stanęło przedbramie z wjazdem i wejściem dla pieszych, wykończone w 1603 roku.