Zamek na wodzie w Wojnowicach

Myśliwski zamek na wodzie w Wojnowicach

HISTORIA BUDOWLI

"Wieś po raz pierwszy wzmiankowana jako majątek rycerski Rittergut w 1351 roku w dokumentach kancelarii cesarza Karola IV. Została nadana Johannowi Skoppowi, rycerzowi ostatniego na Śląsku piastowskiego księcia, Henryka VI wrocławskiego. Wcześniej – w 1210 i 1278 – wymieniana jako osada. Zapewne wtedy rozpoczęto budowę murowanej siedziby, po której pozostały fragmenty murów gotyckich w północno-wschodnim narożniku zamku. Nie jest znany wygląd zamku z czasów od XIV do pocz. XVI wieku. Nie zachowały się relikty pierwszego założenia. Biorąc pod uwagę fizjografię terenu – jego naturalne obniżenie wśród podmokłych łąk i naturalnych cieków wodnych – był to zamek typu niznnego, wykorzystujący naturalne przeszkody, jakimi są mokradła, bagna oraz stojące wody jezior i stawów. Według M. Kutznera pierwotna koncepcja zamku ograniczała się do budowy wschodniego skrzydła oraz muru obwodowego otaczającego kwadratowy dziedziniec i znajdującego się po zachodniej stronie budynku. Założenie to wyznaczało obecny zarys zamku. Porównując materiały ikonograficzne oraz opracowania dotyczące posadawiania podobny zamków rycerskich powstałych w tym czasie i w terenie o podobnej fizjografii, możemy domniemywać, że w XIV wieczny zamek mógł przypominać posadowioną na czworoboku II lub III kondygnacyjną wieżę mieszkalną z wykuszem pełniącym funkcję „wieży” obronnej, związanej przede wszystkim z koniecznością obrony lokalnej. Był to obiekt jednotraktowy, z amfiladowym układem pomieszczeń mieszkalnego skrzydła wschodniego i obwodowym murem obronnym, otoczony podwójnym kręgiem fos, połączony z lądem stałym drewnianym, zwodzonym mostem. Reliktem drugiego kręgu fosy jest być może obecny staw przy podjeździe do zamku od strony północnej. Współcześnie z obronnych elementów zamku przetrwała tylko fosa, pozostałe prawdopodobnie uległy rozbiórce przy budowie nowej warowni, której mury zewnętrzne w znacznej części tworzą obecny zamek. Założenie takie było typowe dla wszystkich małych wasalnych zamków obronnych na terenie środkowej i wschodniej Europy.

Zamek od płn.-zach. Rys.R.Duscher, repr.w: F.Schroller.Schlesien.

W 1409 roku dobra kupuje rodzina von Schellendorf, w 1511 roku majątek przechodzi w ręce Krzysztofa Horninga, by do 1513 roku należeć do Achatiusa Haunolda, poety i dygnitarza, późniejszego dworzanina króla Ferdynanda i Habsburga. Pierwszy etap przebudowy zamku przypada na lata 1513 – 1518. W 1513 roku zamek wraz z dobrami ziemskimi kupuje wrocławski patrycjusz i późniejszy dygnitarz Księstwa Wrocławskiego, Mikołaj Schebitz i rezyduje w nim do 1518 roku. Od tego czasu datują się materialnie udokumentowane fakty dotyczące historii obiektu i zmiany jego funkcji. Na północno-wschodniej, najstarszej ścianie zamku zachował się wykuty w piaskowcu napis: In 1513 Bavth mich Wonnewitz Niclas Schewitz. Wg. odczytu G. Grundmanna oraz In 1513 Bauth mich wonewitz niclas Schewitz, wg. odczytu H. Lutscha. Przy czym obaj badacze zgodnie stwierdzają, że data 1513, w swej drugiej części „…13”, jest datą uzupełnioną – nie określając przez kogo i kiedy. Biorąc pod uwagę krótki czas, jaki Schebitz miał do dyspozycji, przyjmuje się, że rozpoczął on przebudowę starego zamku w duchu wczesnego renesansu.

Zamek od płn.-zach. Rys.K.Plinke 1884. repr.w: Schlesische Monatsheffe 1926.s.490

Zamek połączył w sobie cechy architektury gotyckiej – surowe, ceglane mury z okrągłołucznym portalem na osi elewacji północnej, okrąłołucznie zamkniętymi otworami okiennymi, których ślady są widoczne na elewacji, latrynowe wykusze, masywne przypory – relikty w południowo-wschodnim narożniku – z nowymi, wyrażającymi się głównie z detalu architektonicznym cechami renesansu. Zmieniła się też funkcja obiektu. Z rycerskiego, obronnego zamku stał się podmiejską rezydencją wrocławskich patrycjuszy – renesansowym zamkiem mieszkalnym. Drugi etap historii zamku przypada na latach 1544-1560 i jest związany z działalnością rodziny wrocławskich Bonerów, którzy w 1544 roku kupują go od potomków Schebitza i kontynuują przebudowę w duchu renesansu włoskiego. Obok prac zmieniających średniowieczną dyspozycję wnętrz, przeprowadzono także roboty kamieniarskie na elewacji.Klemm przeprowadził prace remontowe we wnętrzu – podziały pomieszczeń ściankami działowymi o konstrukcji ryglowej, wprowadził także do pomieszczenia w I kondygnacji skrzydła północnego – w północno-wschodnim narożniku – szablonową polichromię stropu. W roku 1864 zastąpił stary drewniany most, nowym murowanym, trzyprzęsłowym, z balustradą ozdobioną posągami.

Z tego okresu pochodzą:

skrzydło południowe;
prawdopodobnie w tym czasie dostawiony został do murów od północnego wschodu, wysmukły, czworoboczny wykusz wieżowy;
zmiana wystroju otworów okiennych z okrągłołucznych na prostokątne;
detal architektoniczny we wnętrzach;

Kolejni właściciele nie angażowali się w prace budowlane zmieniające sylwetę czy dyspozycję przestrzenną zamku. Porządkowano natomiast otoczenie zamku, aranżowano park leśny i regulowano cieki wodne. W 1750 roku dobudowano nad osią portalu wejściowego lukarnę dachową.

1830-1874

Zamek kupuje dr Klemm, doradca burmistrza Wrocławia do spraw medycznych, który doceniając walory klimatyczne Wojnowic, kierował tu swoich pacjentów na leczenie i rehabilitację dróg oddechowych. Rolę „stacji klimatycznej” pełnił zamek do 1874 roku. Klemm przeprowadził prace remontowe we wnętrzu – podziały pomieszczeń ściankami działowymi o konstrukcji ryglowej, wprowadził także do pomieszczenia w I kondygnacji skrzydła północnego – w północno-wschodnim narożniku – szablonową polichromię stropu. W roku 1864 zastąpił stary drewniany most, nowym murowanym, trzyprzęsłowym, z balustradą ozdobioną posągami.

1873 – kolejny właściciel zamku, Wiktor Weitz, przeprowadził kolejne prace adaptacyjne we wnętrzu oraz zmienił nakrycie wieży w północno-wschodnim narożniku z namiotowego z iglicą na krenalażowe. W 1894 roku właścicielem zamku zostaje Egmont von Kramsta, właściciel majątków w Brzezince i Wilkostowie. Ze względu na swoje położenie – pośrodku kompleksu leśnego będącego terenami myśliwskimi von Kramsty – zamek staje się sezonową, myśliwską siedzibą. Urządzono w nim salę trofeów myśliwskich, a obiektem opiekowali się mieszkający w zamku leśniczy i ogrodnik.

Zamek od płn.-wsch. Fot.w: Lutsch H.: Bilderwerk schlesische Kunstdenkmaler. Breslau 1903, Mappe I. Taf.81

W 1903 roku piorun niszczy dach i częściowo szczyty. W tym samym roku przeprowadzono remont więźby dachowej i dachu oraz odbudowano w dawnych formach szczyt.

W 1908 roku Wojnowice dziedziczy córka von Kramsty, Margherita von Johnston secundo voto von Livonius, która do 1945 roku pozostaje właścicielką zamku.

Od 1935 roku datuje się korespondencja pomiędzy M. von Livonius a śląskim urzędem konserwatorskim. Kondycja finansowa właścicielki i majątku nie była najlepsza, skoro zwraca się ona o wsparcie finansowe i proponuje wynajęcie zamku stowarzyszeniu o nazwie „Bund fϋr Heimatschutz”. W złej kondycji był też zamek. Jak wynika z archiwaliów; w ciągu paru lat pogorszył się stan murów, pojawiły się rysy i pęknięcia ścian przebiegające na całej wysokości aż do poziomu posadowienia. Zdarzały się odpadnięcia fragmentów muru do fosy, fosa niepogłębiana porastała samosiejkami wrastającymi w mury obwodowe zamku.

W 1936 roku mieszkał w nim tylko zarządca wraz z robotnikami. Stowarzyszenie zainteresowane propozycją M. Livonius, zwraca się do konserwatora o pomoc merytoryczną i finansową. W 1936 roku powstaje projekt adaptacji zamku na cele stowarzyszenia, uwzględniający wymogi obiektu o nieco innym charakterze niż podmiejska rezydencja. Pojawiają się liczne wewnętrzne podziały na mniejsze pomieszczenia – sugerujące także funkcje hotelowe. Projekt wraz z kosztorysem został przedstawiony konserwatorowi do zaopiniowania w 1937 roku. W 1939 roku prof. Georg Ruth z Drezna, biegły konstruktor, wydaje o nim pozytywną opinię, lecz właścicielki ani Stowarzyszenia nie stać na finansowanie poważnej inwestycji. Dotacja Konserwatora w wysokości 1 tysiąca marek okazała się zbyt mała. W 1939 roku sytuacja finansowa nie uległa zmianie. Urząd Konserwatorski opłacił konstruktora i architekta, sfinansował klamrowanie murów. W 1940 roku nadal nie rozpoczęto budowy, zanotowano natomiast pogorszenie się stanu obiektu.

W 1943 roku założono na mury 4 ściągi stalowe. Roboty kontynuowano do maja 1944 roku, kiedy to cegielnia w Brzezince przestała dostarczać ręcznie formowaną cegłę. 24 maja 1944 roku zakończono roboty zabezpieczające w piwnicach i złożono prośbę o przedłużenie zezwolenia na dalsze prowadzenie budowy. 4 września 1944 roku Margareta von Livonius otrzymała pozwolenie na budowę, lecz termin przystąpienia do prac był uzależniony od znalezienia cyt: „siły roboczej, o którą ostatnio trudno”. Projekt A. W. Hovegre nie został zrealizowany.

1945 – w czasie działań wojennych zamek został uszkodzony, a po 1945 roku, zdewastowany."

Ewa Łukaszewicz – Jędrzejewska, X. 1998 https://zabytek.pl/pl/obiekty/wojnowice-zamek-wodny