Zamek biskupi w Uniejowie

Zamek biskupi na lewym, niskim brzegu Warty, naprzeciwko miasta książęcego leżącego na prawym brzegu rzeki, położony na niewielkim sztucznym wzniesieniu wśród łąk i dawnych zalewisk starorzecza. Uniejów jest wzmiankowany po raz pierwszy jako własność arcybiskupów gnieźnieńskich w bulli z roku 1136. Znajdował się wówczas na terenie kasztelanii spycimierskiej. Po zniszczeniu i spaleniu osiedla przez Krzyżaków we wrześniu 1331 roku, nastąpiła lokacja miasta i zapewne niedługo potem za rządów arcybiskupa Jarosława Bogorii Skotnickiego zaczęto wznosić murowany zamek. Budowę ukończono jakoby przed 1350 rokiem. W drugiej połowie XIV i XV w. trwała rozbudowa, podczas której wzniesiono mury obwodowe. Dalsze przebudowy miały miejsce w roku 1534, a także za czasów arcybiskupa Jana Wężyka w roku 1638 i Macieja Łubieńskiego w roku 1645. W 1796 roku rząd pruski odebrał zamek arcybiskupom. W pierwszej połowie XIX w. kolejny właściciel, hrabia Toll, około roku 1848 przebudował zamek na pałac i otoczył parkiem. Zamek w Uniejowie należy do nielicznych budowli w Polsce, które zawsze były użytkowane i zamieszkane. W wyniku badań przeprowadzonych w 1956 roku można odtworzyć układ przestrzenny pierwotnego zamku z pierwszej połowy XIV w. oraz wyodrębnienie niektórych faz rozbudowy i przebudowy. Zamek został założony na planie nieregularnym zbliżonym do prostokąta, ustawiony na osi wschód-zachód, z lekkim załamaniem od wschodu. W załamaniu stanęła cylindryczna wieża ceglana o średnicy 9 m i wysokości 25 m. Dostęp do niej prowadził z ganku straży na murach, na wysokości 12,6 m nad poziomem pierwszego pierwotnego dziedzińca. Od strony zachodniej obwód zamykał dom mieszkalny. Wjazd na dziedziniec prowadził przez bramę w murze południowym. Zamek zajmował powierzchnię niewiele ponad 700 m². Dom mieszkalny na planie prostokąta (10,5x23 m) był jednotraktowy o podziale na dwa pomieszczenia, podpiwniczony i zapewne dwukondygnacjowy. Zewnętrzne schody prowadziły z dziedzińca na wysunięty na zewnątrz i wsparty skarpami piętrowy przedsionek, którego fundamenty zostały odsłonięte. Prawdopodobnie na zewnątrz wszystkich murów obwodowych zostały wprowadzone umocnienia, być może w pierwszej fazie w formie palisad oraz fosy. W takim układzie wydaje się możliwe istnienie specjalnego umocnienia w postaci przedbramia, może wzniesionego jeszcze w XIV w. Prawdopodobnie na przełomie w. XIV i XV te umocnienia zostały zastąpione murem obwodowym niższym od muru otaczającego pierwotny zamek. Tylko odcinki północny i częściowo wschodni zbudowano w XVI w. W ten sposób powstały otaczające zamek międzymurza o szerokości około 6,5 m. Na narożach zachodnich w międzymurzu stanęły zapewne w XV w. czworoboczne baszty, które miały na wysokości około 7 m od poziomu dziedzińca ganki straży ze strzelnicami, umieszczone w grubości murów. Od wewnątrz występują w obydwu basztach ślady arkadowań wewnętrznych podtrzymujących rozszerzony mur, w którym znajdowały się te ganki. Prawdopodobnie na początku XVI w. została nadbudowana wielka wieża strażnicza. Do najwyższych kondygnacji prowadziły kręcone schody w grubości muru od strony dziedzińca. Na pierwszej i na najwyższej kondygnacji umieszczono strzelnice przystosowane do broni palnej. Wieża poza funkcją strażniczą otrzymała więc nową funkcję – obrony z góry najbliższego przedpola. Rozbudowy w XVI i XVII w. wprowadziły nowe skrzydło od strony południowej i obejmujące także średniowieczny budynek bramny. Również i północne międzymurze częściowo zabudowano.