Zamek Królewski w Piotrkowie Trybunalskim

"Zamek w Piotrkowie Trybunalskim, którego lokalizacja nie jest znana powstać miał dla króla Kazimierza Wielkiego w 1347 r. Zapewne to on miał być restaurowany w roku 1487 przez Dobiesława Kmitę. Wzmianki o drewnianym dworze i wieży na terenie Wielkiej Wsi koło Piotrkowa pochodzą z początku XVI w. Ich funkcje przejął obiekt istniejący do dziś. Wzniósł go Benedykt zwany Sandomierzaninem. Prace budowlane trwały zapewne w latach 1509 – 1521; w roku 1511 wypłata 10 florenów za roboty dla Benedykta, w 1521 r. poborca królewski Piotr Dunin zdał rachunki z budowy. Zamek powstał jako okresowa siedziba monarsza w mieście zwoływania sejmów. Wzniesiono go na otoczonym przekopem kopcu. Posiadał cztery kondygnacje: magazynowe przyziemie, wyżej kondygnacje mieszkalne, najwyżej poziom reprezentacyjny – połączone wspólnym pionem komunikacyjnym. Za przekopem powstały zabudowania drewniane mieszkalne, gospodarcze i urzędowe (sejmowe). W roku 1533 naprawy wymagał jedynie dach zamku. W latach 1541 – 1545 prowadzono prace przy zamku (naprawa dachu, pieców, kominów, stolarki, szklenia) i w jego otoczeniu (naprawa parkanu, budynków sejmowych). Działali tu m.in. cieśla Kostrzewa, strycharz Marek, murarz Grzegorz. Po roku 1548 zamek sporadycznie użytkowany przez monarchę stopniowo podupadał. Być może w 1578 r. był on przejściowo siedzibą Trybunału Koronnego dla Wielkopolski i Mazowsza. Na początku XVII w. (przed 1629 r.) dokonano w nim podziału świetlicy na II piętrze na dwie lokalności. W roku 1629 zamek jest niezamieszkały i w złym stanie technicznym (zwłaszcza dach i stropy). Zaniedbane jest również jego otoczenie. W 1638 r. na zamku podjęto prace remontowe o nieznanym zakresie. Poważne zniszczenia przynoszą czasu „potopu” – w 1661 r. z zamku zachowane były jedynie mury zewnętrzne i dwie sklepione izby w przyziemiu. Około roku 1670 staraniem Michała Warszyckiego dokonano odbudowy zamku i zaadaptowano go na siedzibę starostów, m.in. przemurowano górne partie ścian zewnętrznych (zachodniej i wschodniej), odbudowano część ścian wewnętrznych, dzieląc dodatkowo sień na wszystkich poziomach na dwie lokalności, przebudowano schody, wymieniono ceramiczne posadzki na drewniane podłogi, założono dach namiotowy. W końcu XVII i w XVIII w. obiekt ponownie zaniedbano.

"Zamki w Polsce" Bohdan Guerquin. Warszawa 1974. Str. 237

W roku 1765 dwie górne kondygnacje są opuszczone, w przyziemiu umieszczono archiwum grodzkie, a na parterze być może właśnie wówczas urządzono „izbę sądową”. W tym czasie nie istnieją już budynki dawnego zespołu sejmowego. Stan ten utrzymuje się aż do roku 1793, kiedy to zamek ostatecznie zostaje opuszczony przez starostów. W latach 1793 – 1807 władze pruskie przeznaczyły jego piętra na magazyny, w piwnicy nadal mieściło się archiwum. Podobna sytuacja trwała do roku 1816 gdy władze rosyjskie przeniosły archiwum do ratusza. W I poł. XIX w. obiekt pozostawał opuszczony i jedynie okresowo użytkowano go na cele magazynowe. W tym czasie zamierzano go rozebrać (m.in. 1816) adaptować na cele wojskowe (1817, 1846) biurowe (1826 i przebudowa na ratusz 1849 – 1851) i handlowe (1854). W roku 1826 zasypano fosę zamkową. W roku 1854 zamek stanowiący dotychczasową własność państwową przekazano miastu. W roku 1869 przeszedł on w ręce władz wojskowych (38 Tobolski Pułk Piechoty, później 28 Pobłocki Pułk Piechoty). Wówczas też nastąpiła rozbiórka najwyższej kondygnacji, budynek z zewnątrz otynkowano i przykryto nowym dachem. Urządzono tu: na piętrze kancelarię pułkową i zbrojownie, na parterze cerkiew prawosławną, w piwnicach piekarnię garnizonową. W sąsiedztwie powstaje odwach a w południowo-zachodnim narożu posesji w roku 1901 wzniesiono dzwonnicę cerkiewną. W roku 1878 władze wojskowe prowadzą na zamku prace remontowe o nieznanym zakresie. W latach 1914 – 1918 zamek pełnił funkcję magazynu paliw dla oddziału samochodowego wojsk austriackich. Po wojnie obiekt przejmuje Towarzystwo Krajoznawcze z przeznaczeniem go na muzeum. W 1919 r. rozpoczęto prace renowacyjne m.in. zbito tynki z elewacji oraz przystąpiono do adaptacji wnętrz. W roku 1922 otwarto Muzeum Regionalne. W latach 1924 – 1925 wykonano szereg drobnych prac przy obiekcie. W roku 1942 E. Badlewski rozpoczął badania architektoniczne, kontynuowane po zakończeniu wojny. W 1949 r. muzeum upaństwowiono, tworząc od roku 1951 Muzeum Ziemi Piotrkowskiej, które po okresie prac rekonstrukcyjnych otwarto dla publiczności w roku 1970. W 1975 r. muzeum przekształcono w Muzeum Okręgowe.”

Janusz Pietrzak, 10.1996 r. https://zabytek.pl/pl/obiekty/piotrkow-trybunalski-zamek-krolewski-ob-muzeum