Ruiny zamku królewskiego w Olsztynie k. Częstochowy

Ruiny zamku królewskiego na skalistym wzgórzu wśród skałek wapiennych. Zamek zbudował około połowy XIV wieku Kazimierz Wielki, co podają Janko z Czarnkowa i Długosz. Była to jedna z warowni w systemie obrony granic od strony Śląska. W 1370 roku Ludwik Węgierski oddał zamek w lenno Władysławowi Opolczykowi. Władysław Jagiełło siłą odebrał zamek dopiero w 1396 roku a w pierwszej ćwierci XV wieku przekazał w dzierżawę Janowi Odrowążowi ze Szczekocin. W latach 1442-57 niejednokrotnie najeżdżali Olsztyn książęta śląscy. Zamek został w tym czasie znacznie rozbudowany w kierunku południowo-zachodnim. Na południe od zamku w 1488 roku założono miasto. W latach 1540-51 starosta Piotr Opaliński przebudował zamek, zapewne w części północno-wschodniej zamku górnego. W grudniu 1587 roku zamek oblegały wojska pretendenta do tronu polskiego, arcyksięcia Maksymiliana. Załoga pod wodzą Kacpra Karlińskiego nie poddała zamku, który jednak został uszkodzony, na co wskazuje lustracja z 1594 roku. W 1656 roku Szwedzi oblegli i zdobyli zamek. Zamek był siedzibą starostów królewskich, jednakże od połowy XVII wieku popadał w ruinę. W 1722 roku ruiny częściowo rozebrano, aby uzyskać materiał na odbudowę spalonego kościoła w Olsztynie. Zachowane ruiny zamku w obecnym stanie wiążą się z podłożem i stanowią wyraźny akcent w krajobrazie. Zamke górny jest najstarszym elementem całego założenia i pochodzi z XIV wieku. Był wzniesiony z miejscowego kamienia wapiennego na planie zbliżonym do czworoboku, zajmował powierzchnię około 500 m² na najwyższym skalistym wzgórzu. Od strony dostępu w narożu południowo-wschodnim stanęła cylindryczna wieża o wysokości nie przekraczającej 20 m. Obok wieży należy szukać bramy zamkowej. Można przypuszczać, że z przeciwległej strony mały dziedziniec był zamknięty domem mieszkalnym. Poniżej zamku górnego powstał zamek dolny założony na planie nieregularnym na powierzchni przekraczającej 2000 m², otoczony murem obejmującym również wysoką skałkę, na której stanął murowany budynek. Wjazd znajdował się prawdopodobnie od strony południowej. Do tego średniowiecznego założenia w XV i XVI w. zostały dostawione od strony południowo-zachodniej dwa przedzamcza oddzielone murami i fosami. Południowy odcinek murów obwodowych wykorzystał stojące tam skałki wapienne wprowadzając je do linii obrony. Główna wieża na zamku górnym w XV wieku została podwyższona do 26 m o ośmioboczną ceglaną nadbudowę. W północno-wschodniej części zamku górnego zapewne na przełomie w. XVI i XVII zbudowano trzykondygnacjową wieżę mieszkalną. Następnie 20 m poniżej stanęła druga wieża mieszkalna, również trzykondygnacjowa, której najniższe pomieszczenia łączyły się z jaskiniami ukrytymi w masywie wzgórza zamkowego. Obok tej wieży znajdowała się zewnętrzna brama, której fragmenty fundamentów zachowały się. Zabudowa dwóch przedzamczy, których tylko zarys ogólny można było ustalić, składała się z wolno stojących budynków murowanych, z których niektóre były zagłębione w skalne podłoże. Zamek w Olsztynie w pierwotnym układzie był typowym założeniem średniowiecznym złożonym z niewielkiego zamku głównego oraz większego przedzamcza. Rozbudowa w XV i XVI wieku uczyniła z niego warownię, która oparła się oblężeniu w 1587 roku.