Zamek Książąt Sułkowskich w Bielsku

Zamek Książąt Sułkowskich w Bielsku - Białej

„ Zamek bielski położony na wschodnim tarasie Wzgórza Miejskiego (328 m n.p.m.), jest najstarszym obok kościoła św. Stanisława murowanym zabytkiem miasta. Pierwsze ślady osadnicze na jego terenie pochodzą z końca XIII w., legenda podaje jednak, że już wcześniej istniał na tym miejscu mały kasztel rozbójników napadających na kupców, który został następnie zniszczony, a na jego zgliszczach książę raciborski Kazimierz (I poł. XIII w.) miał zbudować swój drewniany zameczek myśliwski. Na początku XIV w. istniał już tu ziemno-drewniany gródek-strażnica książąt cieszyńskich strzegący miasta i brodu na Białej. Ślady otaczającej go fosy zostały odnalezione niedawno na dziedzińcu zamkowym. Gródek ten mógł już zresztą istnieć w końcu XIII w. W I poł. XIV w. natomiast powstała murowana brama wjazdowa do miasta, wchłonięta później przez murowany zamek, wzniesiony w miejscu gródka w II poł. XIV w. przez księcia cieszyńskiego Przemysława I Noszaka. Wzniósł on przede wszystkim tzw. dom na 2 filarach – budynek rezydencjonalny w typie tzw. wielkich domów – przeznaczony na siedzibę księcia. Zamek piastowski posiadał także dwie baszty dostawione do murów miejskich, którymi opasało się Bielsko prawdopodobnie już w pierwszej ćwierci XIV w. Wjazd do zamku umiejscowiony został od strony południowej. Zamek był w następnych wiekach rozbudowywany: ok. 1570 r. wzniesiono pod nim browar książęcy, na pocz. XVII w. zamek otrzymał od strony dziedzińca iluzjonistyczne polichromie (zachowane we fragmentach do dziś), a po 1680 r. nastąpiło zamknięcie całego założenia w nieregularny czworobok z wewnętrznym dziedzińcem i krużgankami. Ówczesny zamek – siedziba Szunyogów był budowlą piętrową i uważany był za potężne założenie warowne na Śląsku. Z tych czasów pochodzi legenda o istnieniu tajnego przejścia między zamkiem a górą Klimczok, z którego miał skorzystać właśnie beskidzki zbójnik o tym nazwisku dla obrabowania barona Sunnegha. Prawdą natomiast jest, że do końca XVIII w. oddzielała zamek od miasta odrębna fosa. Od strony wschodniej przylegał duży ogród zamkowy, założony po 1489 r. przez księcia cieszyńskiego Kaziemierza II, na odstąpionych mu przez mieszczan bielskich pastwiskach ciągnących się do rzeki Białej. Ogród ten przeobraził Franciszek ks. Sułkowski w 1786 r. w romantyczny park zamkowy, który wobec trudności finansowych kolejnych Sułkowskich rozparcelowano od XIX w. do 1934 r. Zamek bielski obrabowali i spalili w 1645 r. Szwedzi, a w 1762 r. Prusacy. Palił się w kolejnych pożarach miasta w 1753, 1808, 1836 r. Po każdym z nich był przebudowywany. Największych zmian dokonano w trackie przebudowy po 1787 r., kiedy nadbudowano II piętro zamku oraz zabudowano wewnętrzne krużganki korytarzami. Kolejne zmiany nastąpiły w XIX w., zwłaszcza w latach 1855 – 1864, kiedy to wg. projektu wiedeńskiego mistrza Jana Pötzelmeyera oraz miejscowych architektów Emanuela Rosta i Juliusza Appelta powstała obecna eklektyczna sylwetka zamku nawiązująca do romanizmu, gotyku i renesansu. Narożnik północno-wschodni akcentuje niewielka, sześcioboczna wieżyczka. Elewacja północna stała się frontową. Właścicielami zamku byli początkowo Piastowie cieszyńscy, ale tylko trzech z nich okresowo w nim rezydowało – Wacław I i Kaziemierz II w XV w. oraz Fryderyk Kazimierz w latach 1565 – 1571. Na stałe zamieszkiwali w nim dopiero Szunyogowie, dzierżawcy zamku od 1592 do 1724 r. – węgierska, protestancka rodzina, sympatyzująca z Polską i Polakami. M.in. w czasie „potopu” szwedzkiego przygarnęła do swej siedziby i dóbr polską szlachtę zbiegłą z Małopolski. Współpracowała także z władzami polskimi w zwalczaniu zbójnictwa beskidzkiego. W latach 1626 – 1629 na dworze Jana II Szunyogha funkcję kaznodziei pełnił słynny pastor ks. Jerzy Trzanowski (1592 -1637), zwany „słowiańskim Lutrem”, który w tym właśnie czasie ułożył 150 słynnych hymnów łacińskich. Szunyogowie jako protestanci mieli konflikty z cesarską administracją kontrreformacyjną, lecz wierz swojej pozostali wierni. W II poł. XVII w., po zamknięciu kościołów protestanckich w Bielsku, tylko w ich prywatnej kaplicy odbywały się jeszcze legalne nabożeństwa luterańskie. Warto także nadmienić, że ostatni Sunneghów – Juliusz Gottlieb zezwolił w 1720 r. na założenie w zamku pierwszej biblioteki publicznej w Bielsku, którą prowadził jego dworzanin Zygmunt Frölich. Czasy Szunyogów obitowały także w gorszące walki ich przedstawicieli między sobą o dobra bielskie i ich rosnące zadłużenie. Ostatnimi właścicielami zamku byli Sułkowscy. W 1752 r. nabył go wraz z dobrami za 600 tys. florenów Aleksander Józef Sułkowski (1695 – 1762), generał polski i saki, pierwszy minister króla Augusta III, bastard króla polskiego Augusta II Mocnego. Magnat ten cieszył się dużymi względami cesarzowej austriackiej Marii Teresy, od której otrzymał w 1754 r. tytuł księcia bielskiego. Od tego momentu ród Sułkowskich herbu Sulima podzielił się na starszą linię bielską i młodszą rydzyńską. Kolejni ordynaci bielscy trzymali z Habsburgami, z wyjątkiem księcia Jana Nepomucena Sułkowskiego (1777 – 1832), niesfornego agenta napoleońskiego, znanego ze słynnej ucieczki z najgroźniejszego więzienia Europy, austriackiej twierdzy Kufstein oraz oczywiście słynnego adiutanta Napoelona I Józefa Sułkowskiego (1773 – 1798, z linii nieksiążęcej). Z kolei Ludwik Sułkowski stanął w 1848 r. na czele nieudanej wyprawy bielskiej Gwardii Narodowej na odsiecz rewolucyjnego Wiednia. Wspomniany książę Jan Nepomucen zasłużył się jeszcze otwarciem dla bielskiej publiczności w 1813 r. teatru książęcego (działał w miejscu obecnej kaplicy zamkowej).”

mgr inż. Arch. Marek Cempla https://zabytek.pl/pl/obiekty/bielsko-biala-zamek