Ruiny zamku rycerskiego w Ogrodzieńcu

Ruiny zamku rycerskiego, położone na łagodnym północnym zboczu wzgórza wśród skał wapiennych. Zamek murowany wzniesiony przez rodzinę Włodków Sulimczyków stanowił ich siedzibę rodową do 1470 roku. Po raz pierwszy występuje w dokumentach Włodek z Ogrodzieńca w 1385 roku a następnie wielokrotnie wzmiankowani dziedzice zamku w XV wieku. W 1470 roku zamek kupili mieszczanie krakowscy Salomonowiczowie, następnie przeszedł na własność Granowskich ze Smolenia. W pierwszych latach XVI wieku powrócił do Włodków. W 1523 roku kupił Ogrodzieniec Jan Boner, burgrabia i żupnik krakowski, po którego śmierci objął zamek jego bratanek Seweryn Boner i w latach 1530-45 zbudował zamek renesansowy na miejscu dawnej warowni średniowiecznej. W 1562 roku zamek przeszedł w posiadanie Jana Firleja, marszałka wielkiego koronnego, jako męża Zofii, córki Seweryna Bonera. W 1587 roku został zdobyty przez wojska arcyksięcia Maksymiliana, pretendenta do tronu polskiego, w 1655 roku częściowo spalony przez wojska szwedzkie. W 1699 roku zamek ogrodzieniecki kupił Stanisław Warszycki, kasztelan krakowski. Około 1695 roku zamek jako wiano przeszedł na własność rodziny Męcińskich. W 1702 roku na zamku wybuchł pożar wzniesiony przez wojska szwedzkie Karola XII. Około 1784 roku Męcińscy sprzedali Ogrodzieniec. Jeszcze w 1810 roku był częściowo zamieszkany. Potem kolejni właściciele zaniedbywali zamek doprowadzając go do zupełnej ruiny. Zespół zamku Bonerów składał się z zamku górnego i położonego poniżej przedzamcza o powierzchni około 3 ha, otoczonego murami wiążącymi występujące na stoku odosobnione skałki. W obrębie murów były zabudowania mieszkalne dla załogi i służby oraz gospodarcze ze stajniami. Wjazd na przedzamcze prowadził od północnego-zachodu przez budynek bramny, przed którym znajdowała się niewielka fosa. Zamek górny zbudowany z wapienia, na planie nieregularnym; przy czym wykorzystano wielkie skały na różnych poziomach. Zamykały go z trzech stron budynki mieszkalne, a z czwartej, od wschodu, mur wzniesiony na skale, na której znajdował się stary budynek. Wewnątrz był dziedziniec I otoczony krużgankami. Budynek południowy i północny miały głębokie trakty, natomiast zachodni stanowił raczej łącznik między nimi. Budynek południowy został wzniesiony na dużej skale, w której umieszczono dwukondygnacyjne piwnice. Na narożniku południowo-zachodnim stanęła charakterystyczna wieża cylindryczna zwieńczona ślepymi machikułami, nazywana w XVII w. basztą Kredencerską. W ścianie południowej tego budynku znajdowała się druga wieża w dolnych kondygnacjach czworoboczna, w wyższych cylindryczna. Budynek północny został zbudowany na stoku. Dolne kondygnacje mieściły od strony dziedzińca piwnice, a od zewnętrznej strony oświetlonej oknami była kuchnia i obok niej piwnica ze studnią. Na wyższych kondygnacjach były pomieszczenia mieszkalne i reprezentacyjne. W budynku zachodnim znajdowała się biblioteka. Sześciokondygnacjowa wieża bramna została zbudowana na planie kwadratu, ale najwyższa kondygnacja była cylindryczna. Na czwartej kondygnacji znajdowała się kaplica zamkowa. Nad bramą była tablica erekcyjna z wyrytym rokiem 1545 – ukończenia budowy. Podjazd do bramy z podzamcza prowadził poprzez murowaną szyję i most zwodzony nad niewielką fosą otoczoną murem. Opisy inwentarzowe zamku z lat 1665 i 1699 wymieniają przeznaczenie wielu pomieszczeń oraz szczegóły urządzenia sal i komnat, ale nie pozwalają na odtworzenie pierwotnego zwieńczenia zabudowań i wież. Do budynku południowego zostały dostawione od zewnątrz dwa dzieła broniące zamku od południa. Pierwsze z nich to tzw. Kurza Noga, wielki budynek na planie prostokąta wzniesiony u podnóża skały. W trzech dolnych kondygnacjach były kazamaty opatrzone strzelnicami, natomiast dwie wyższe służyły za mieszkania. Drugie dzieło wzniesione na skale występującej w kierunku południowo-wschodnim stanowiło w dolnej kondygnacji beluard wysunięty na zewnątrz i zamknięty ustawionymi pod kątem ścianami czołowymi. Wewnątrz zachowały się strzelnice, nazwane w roku 1699 „dziurami do strzelania”, co wskazuje na możliwość ostrzeliwania z nich dojazdu do bramy zamku górnego. Nad beluardem został później nadbudowany budynek, w którym był tzw. pokój marmurowy. Pomiędzy beluardem a Kurzą Nogą znajdował się dziedziniec II, od południa zamknięty murem ze strzelnicami i gankiem straży. Od strony zachodniej do skały, na której został zbudowany zamek, przylegał dziedziniec III otoczony murem z narożną cylindryczną basztą ze strzelnicami. Renesansowy zamek Seweryna Bonera nie był wyłącznie siedzibą reprezentacyjną, ale również warownią, której system obrony uwzględniał przede wszystkim użycie broni palnej. Oprócz strzelnic umieszczonych w budynkach, wieżach i nad bramą oraz w murach przedzamcza, istniała silnie zorganizowana obrona zamku górnego od południa, a więc od strony bezpośredniego zagrożenia, które stwarzała bliskość kulminacji wzgórza górującego nad zespołem zamkowym. Zespół warowny w Ogrodzieńcu można zaliczyć do typu warowni ufortyfikowanej systemem bastejowym.

Foto. Mateusz Szczawiński

Źródło :

• "Zamki w Polsce" Bohdan Guerquin. Warszawa 1974. Str. 210