Fort nr 49 ¼ "Grębałów"

Główny fort pancerny, zaprojektowany i wybudowany w latach 1897 - 1899 przez nadporucznika fortyfikacji Maurycego Brunnera (syna znanego taktyka i praktyka fortyfikacji austriackiej Maurycego von Brunnera). Zakwalifikowany jako fort główny (Gurtelhauptwerke), typologicznie reprezentował fort pancerny obronny bliskiej. Fort był elementem trzeciego zewnętrznego pierścienia Twierdzy Kraków. Brał udział w walkach I wojny światowej w czasie pierwszej bitwy o Kraków. W dniach 20 - 22 listopada 1914 r., ogniem swych dział wspierał przeciwnatarcie 4 CK Armii przeciwko 9 Armii rosyjskiej podchodzącej pod Twierdzę. W latach 1918 - 1919 działa fortu posłużyły do uzbrojenia polskich pociągów pancernych wyruszających na front ukraiński. W latach 1919 - 1939 fort byłe elementem tzw. Obozu Warownego Kraków. W okresie II wojny światowej wykorzystywany był jako magazyn Wermachtu, a w roku 1944 włączony został przez hitlerowców do systemu otaczającej Kraków tzw. "Lini Henryka". Od roku 1988 fort pozostaje w zarządzie Ogniska TKKF "Przyjaciel Konika". Rewaloryzacja fortu finansowana jest m.in. ze środków Narodowego Funduszu Odnowy Zabytków Krakowa. W wyniku jej zostały zrekonstruowane m.in. kołpaki przykrywające wieże pancerne, okiennice, pokrycie stalowe dachów budynku koszarowego i tradytora, oraz plac broni i jego otoczenie. Fort jest niedostępny do zwiedzania, zwiedzić natomiast moża go jedynie z zewnątrz. Dobrze zachowany, parterowy, wyposażony w oryginalną konstrukcje potężny tradytor - działobitnia ta strzegła wejścia do fortu zamiast kaponiery szyjowej. Od strony wejścia widać w nim 4 otwory strzelnicze dla broni strzeleckiej; po przeciwnej stronie znajdują się 4 kazamaty pancerne dla dział flankujących stronę wschodnią (przestrzeliwanie doliny Wisły). Fort miał również strzec lokalnej linii kolejowej zbudowanej w 1889 roku w stronę granicy zaboru rosyjskiego. Przed fortem ciągnął się jar - przeszkoda będąca naturalną fosą. Podstawowe części fortu to korpus kazamatowy (podobny, jak w małych fortach pancernych), wolnostojący tradytor oraz kaponiera grodziowa w naturalnym, przeprofilowym jarze ("holwegu"). Towarzyszyła ona ogniową przegrodę blokującą jar, czyniąc z niego nieprzebytą zaporę. Jedynie martwe pole kaponiery, jej spadzisty dach, bronione było plątaniną drutów kolczastych. Przejście z fortu do kaponiery wiodło podziemną poterną. Przedpole fortu stanowi spłaszczony stok. Koszary szyjowe posiadają zachowane stalowe drzwi. Nie zachowały się niestety, asymetrycznie rozstawione, 4 oborotowe wieże pancerne i wieża obserwacyjna. Pozostały po nich jedynie zaślepione otwory, osłonięte ich blaszną rekonstrukcją. Uzbrojenie fortu stanowiły 4 armaty M.94 kalibru 8 cm, 4 x Minimalschartkanone 8 cm M94, armata do strzelnic minimalnych 8 cm M94 w tradytorze. Załogę stanowiło 5 oficerów (artylerii x 2, piechota x 2, saperzy x 1 ) oraz 207 załogi (artyleria 68 szeregowych, piechota 130, 4 saperów oraz lekarz.