Fort nr 52 "Borek"

Został wybudowany w latach 1885 - 1886 w wyniku przebudowy wybudowanego wcześniej w tym miejscu (ok.1878) półstałego fortu ziemno - drewnianego. Do głównych zadań fortu należało panowanie nad bardzo ważnym traktem wiedeńskim, a także nad wzniesieniami Kobierzyna. 6 grudnia 1914 roku., baterie fortu prawdopodobnie wzięły udział w potyczce z Rosjanami. Do drugiej połowy lat 80-tych w forcie mieściła się baza samochodowa, po jej opuszczeniu można było jeszcze zobaczyć obiekt w doskonałym stanie. Posiadał on oryginalne okna z szybami, drzwi a nawet ścianki działowe, urządzenia sanitarne, oryginalne podłogi a w kazamatach znajdowała się Lokomobila, która prawdopodobnie napędzała prądnice. Znajdowały się również elementy wind amunicyjnych. Dewastacji obiektu dokonali złomiarze, narkotyzująca i imprezująca okoliczna "złota młodzież" z powstałych nowych osiedli. Fort jest dostępny do zwiedzania. Narys wszystkich fortów artyleryjskich z reguły jest typowy. Fort 52 "Borek" jest akurat fortem nietypowym. Robi wrażenie dzieła eksperymentalnego. Jest fortem dwuwałowym, odmiennym jednakże od typowego, austriackiego fortu "wysokowałowego" typu " Hochwallfort", zaprojektowanego na podstawie doświadczeń zebranych podczas wojny bałkańskiej z lat 1877 - 1878. W dziele typowym, wał artyleryjski usypany był bezpośrednio na koszarach szyjowych i zasilany windami amunicyjnymi z ich plecowego korytarza. Fort taki mógł wejść do boju dopiero po całkowitym wykończeniu budowli. Fort 52 ma wał artylerii niezależny od koszar, które można było dostawić później, za to w głębi ukryto specjalną podłużną poternę komunikacyjną, wiążącą szyby dźwigów amunicyjnych. Ma on zatem najbogatszy system krytych dróg komunikacji podziemnej w Krakowie. Z drugiej strony w tym forcie można zauważyć znaczne niedostatki wytrzymałości strukturalnej. Łączą się tu style budowy fortyfikacji austriackich, belgijskich, francuskich i pruskich. Projektantem fortu mógł być Szwajcar - gen. Daniel Salis -Soglio. Wchodząc na dziedziniec fortu widać budynek ceglano - betonowy, wolno stojący. Jest to blok kaponiery szyjowej , z dobrze zachowanymi płytami pancernymi chroniącymi dwie wielkie strzelnice, blokujące wjazd. Koszary są odmienne od innych, przede wszystkim są piętrowe, mieszczą w sobie także schron główny, a w obu skrzydłach posiadają wyloty wysokich, dwukondygnacyjnych tuneli umożliwiających wybieg załogi na wał. Oba te tunele łączy na wysokości piętra chodnik - potajnik, z obustronnymi wyjściami na wale. Natomiast potajniki do kaponier strzegących barków fosy, miały wejścia po obu stronach bloku koszar, w cofniętych nieco do tyłu i obmurowanych stokach wału. Zarośnięte stoki fosy i wału sprawiają, że trudno jest zrozumieć układ fortu. Złożony jest również system konstrukcyjny fortu, który otrzymał ściany wewnętrzne i elewacje z cegły, kolebkowe betonowe sklepienia oraz zapewne eksperymentalną konstrukcję stalową stropu międzykondygnacyjnego. Wał artyleryjski posiadał stanowiska dział, działobitnie z poprzecznicami, zarówno na czole, jak i na barkach. Zachowały się także dwie opancerzone kopuły obserwacyjne, identyczne jak w Olszanicy, Krępaku czy w Rajsku. Uzbrojenie kaponier stanowiło w sumie sześć kartaczownic Montigny wz. 1867 

Plany, szkice, rysunki

Źródła :

• "Twierdza Kraków. Znana i nieznana" Część II. Henryk Łukasik. Kraków 2001 [str.74]
• https://zabytek.pl/pl/obiekty/krakow-glowny-fort-artyleryjski-nr-52-borek  dostęp [11.01.2026]