Fort rozproszony "Bielany/Krępak"

Zbudowany został w latach 1908 - 1912 jako ostatni z fortów krakowskich. Nie zdążono nawet nadać mu numeru. Budowniczowie fortu korzystali już z najnowszych doświadczeń sztuki obronnej, stąd jest to jedyny w Krakowie przykład fortu rozproszonego. Forty takie posiadały dowolny, nieregularny narys, zazwyczaj ściśle dopasowany do topografii terenu. Rozproszenie stanowisk bojowych wewnątrz fortu, schronów i innych obiektów, miało za zadanie utrudnienie niszczenia ich przez coraz silniejszy ostrzał artyleryjski. Grupę obiektów składających się na fort, tworzyły trzy luźno rozrzucone zespoły:

• Koszary szyjowe przy serpentynie drogi bielańskiej.

• Schron główny z wałem piechoty na szczycie wzgórza oraz tradytor z kopułą pancerną, powiązany z tym schronem systemem okopów i przejść podziemnych, ryglujących razem drugą drogę biegnącą u stóp wzgórza.

• Zespół baterii ciężkich dział. Jedna usytuowana była nieco powyżej bloku koszar, druga znajdowała się poniżej nieopodal rozwidlenia dróg.

Już po roku 1914, w skalnej ścianie na obecną ul.Mirowską wykuto kilkudziesięciometrową kawernę, do której prowadzi omurowany cegłą otwór wejściowy. Liczy ona ok. 150 kroków długości i po dwóch zakrętach wyprowadza na zaplecze fortu, gdzie usytuowana była bateria ciężkich dział. Zarówno koszary, jak i schron główny nie odbiegały swą postacią od podobnych obiektów w innych fortach piechoty, w jego prostszej odmianie. Na samym czole Krępaku, nad blokiem okrytego ziemią i otoczonego suchą fosą schronu głównego, zachowała się kopuła pancerna. W jej grubych na 1,5 cm płytach, tkwią trzy otwory obserwacyjno - strzelnicze, dające wgląd nad przedpole fortu. Czuwał tu obserwator artyleryjski, który korygował ogień forteczny. W razie konieczności z kopuły można było prowadzić ogień z broni ręcznej lub maszynowej. Okop przed fortem łączy się z dalszym odcinkiem prowadzącym do sterczącego na samym cyplu wzgórza pancernego tradytora. Częściowo zakrytym chodnikiem - poterną łączy się też ze schronem głównym. Tratydor to jeden z najbardziej oryginalnych elementów fortu. Niestety jego wielka staliwna kopuła o ściankach grubości 12 cm, przykrywająca stanowisko strzeleckie oraz obserwacyjne, została w 1965 roku przez nieznanych wandali odcięta i prawdopodobnie sprzedana na złom. Tylko pozostałe po cięciu palnikami resztki świadczą o jej potędze. Sam zaś betonowy ostróg, pozbawiony gospodarza, pełne śmieci, niszczeje i coraz bardziej zarasta chwastami, kłującymi krzewami i forsycją. Wyposażenie tradytora stanowiły dwa karabiny maszynowe Schwarzlose wz. 1907, jedne z najnowocześniejszych w armii austro - węgierskiej. Z ruin tradytora rozciąga się daleki i rozległy widok na dolinę Wisły aż do Piekar i Tyńca. Stąd wniosek, że tradytor a także ukryte za nim baterie artyleryjskie, doskonale panowały nad biegnącym u stóp traktem tynieckim oraz nad północnym brzegiem Wisły. Stromy stok przed wałem piechoty ułatwiał obronę bliską. Z przeciwnej strony, od wschodu, rozłożony na Krępaku fort blokował drugi trakt (kryspinowsko - oświęcimski) i serpentyny podjazdu. Rozproszenie baterii, koszar, schronów, okopów, a także magazynów i innych pomieszczeń zabezpieczało je świetnie przed ogniem artyleryjskim nieprzyjaciela. Fort jest dostępny do zwiedzania.

Plan grupy warownej Krępak na Bielanach ok. 1910 r

1. "Fort" 
2. Baterie milczące bliskiej obrony. 
3. Schron z kopułą pancerną. 
4. Baterie dalekiej obrony. 
5. Koszary szyjowe. 
6. Śródszaniec 
7. Magazyny, prochownie.
8. Magazyny, prochownie

Źródła :

• "Twierdza Kraków. Znana i nieznana." Część II Henryk Łukasik. Andrzej Turowicz. Międzyzdroje-Kraków 2002 [str.51]
•  https://zabytek.pl/pl/obiekty/fort-krepak-869024 dostęp [15.03.2024]