Fort nr 44 "Tonie/Syberia"

Zwany również fortem "Syberyjskim" jest obiektem o wielkich wartościach zabytkowych jako jedyne dzieło obronne tego typu stosunkowo dobrze zachowane, stanowi również dużą wartość historyczną z wyjątkowym epizodem z okresu II wojny światowej. Obiekt ten położony jest na północ od Krakowa, na wzgórzu dominującym nad dawną wsią Tonie. Z uwagi na bliskość granicy zaboru rosyjskiego, takie położenie miało istotne znaczenie. Pozwalało bowiem na pokrycie ogniem artylerii dolinę Prądnika, obronę traktu olkuskiego, ale także na wspomaganie ogniem pobliskich fortów takich jak: 43 "Pasternik", 45 "Zielonki". A w okresie rozbudowy i modernizacji fortu w latach 1883-1908 umożliwiło to zwiększenie siły ognia artyleryjskiego w kierunku wschodnim. W 1879 roku powstał pierwszy półstały szaniec, który został powiększony i przekształcony na typowy jednowałowy fort artyleryjski w latach 1881-83. W latach 1895-97 wsparto go nowym fortem pancernym 44a "Pękowice", położonym w niedalekim sąsiedztwie, kilkaset metrów na wschód. Poprzez modernizację o wyjątkowo dużym zakresie, w latach 1902-1908 fort "Tonie" otrzymał formę fortu opancerzonego. Zostały m.in. wybudowane dwie skrzydłowe baterie pancerne, każda z dwoma wysuwalno - obrotowymi wieżami pancernymi typu Senkpanzer M-2 i wieżą obserwacyjną, nową odkrytą baterią ziemną dla sześciu ciężkich dział, tradytor pancerny dla czterech dział nadbudowany w lewym skrzydle koszar, schron pogotowia z pancerną kopułą obserwacyjną. Również w czasie jego modernizacji zniesiono mur Carnota w fosie oraz przekształcony został dawny wał artylerii poprzez zlikwidowanie poprzecznic i dostosowując jego profil dla stanowisk piechoty. W listopadzie 1914 roku fort prawdopodobnie brał udział w działaniach wojennych, wspomagając działania na południowo-wschodnim przedpolu twierdzy. Dnia 5 września 1939 roku obsadzony przez pododdziały płk. Gwelisianego i wycofujące się z Obszaru Warowenego "Śląsk" poddziały Grupy Fortecznej płk.Kłaczyńskiego wziął udział w odparciu czołówek niemieckich XL Kropusu i 5 dywizji pancernej, która poniosła straty w ludziach i wozach bojowych. 8 września 1939 roku po wykonaniu zadania osłony odwrotu Armii "Kraków" fort został opuszczony bez walki. W dalszym okresie II wojny światowej obiekt pełnił funkcję magazynowe i warsztatowe armii niemieckiej. Na przełomie lat 1944-45 niemcy rozpoczęli niszczenie obiektu poprzez wysadzanie poszczególnych jego elementów, które później naj prawdopodobnie trafiły do przetopienia. Wysadzono wtedy pancerz tradytora w części zachodniej baterii pancernej oraz zdemontowano niektóre elementy wyposażenia pancernego. W okresie powojennym obiekt był we władaniu wojska, w latach 1957-96 znajdowały się tutaj magazyny bomb i zapaliników. Od roku 1997 fort znajdował się początkowo we władaniu Urzędu Rejonowego i Gminy Kraków. Obecnie fort jest wydzierżawiony Fundacji Aktywnej Ochrony Zabytków Techniki i Dziedzictwa Kulturowego JANUS, która to w ramach projektu "Otwarta Twierdza" udostępnia obiekt do zwiedzania wraz z przewodnikiem.

Pancerne elementy fortu

Wieża wysuwalno-obrotowa typu Senkpanzer M.2

Pancerna kopuła obserwacyjno-bojowa ckm

Wieża obserwacyjna B 64 (kopuła i pierścień) oraz strop pancerny wieży Senkpanzer M.2.

Zdjęcia archiwalne

Plany, rysunki, szkice

Źródła :

• " Twierdza Kraków. Znana i nieznana." Część II Henryk Łukasik. Andrzej Turowicz. Międzyzdroje-Kraków 2002 [str.31]
• https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-234186 dostep [06.01.2026]