Bastion III Kleparz

Bastion III to jeden z dwóch najpotężniejszych fortów rdzenia (obok bastionu V). To typowy fort reditowy z całym asortymentem ówczesnych elementów obronnych. Fort nie brał czynnego udziału w działaniach wojennych. W okresie międzywojennym pozostawał w gestii wojska. W czasie II wojny światowej, po wybuchu wojny sowiecko - niemieckiej, Fort Kleparski służył m.in. jako obóz dla jeńców sowieckich. Po zakończeniu wojny, gdy powstała koncepcja odzysku cegieł na odbudowę Warszawy, fort był jednym z kandydatów do rozbiórki. Głos w jego obronie zabierali m.in.: profesorowie Karol Estreicher i Janusz Bogdanowski. W tym przypadku był to głos skuteczny. Fort szczęśliwie ocalał. Jako wydzielony obiekt, enklawa zieleni wśród miejskiej zabudowy, otoczony z trzech stron arteriami komunikacyjnymi, a z czwartej, od północy, na wałach i fosach, zachowujący nieoczekiwaną w tej części miasta oazę kameralnej i co najdziwniejsze, zacisznej nieomal zieleni starodrzewia, wprost idealnie pasował do proponowanej przez prof. Bogdanowskiego koncepcji miasta - ogrodu. Nowy gospodarz - Centralne Piwnice Win Importowanych, adaptowały go na magazyn i rozlewnię win. Przy okazji niestety nieco go "doinwestowano". Od strony ul. Kamiennej, we wnęce zajmowanej przez fosę forteczną, przy kaponierach zapola, wzniesiono zupełnie bezwstylowy budynek biurowy, psujący zupełnie wydląd fortu, nie pasujący do starych murów, zniekształcający jego narys. Symetrycznie, od strony pętli MPK wzniesiono mur tworząc dodatkowy dziedziniec na stosy beczek, opakowań i rupieci. Dziedzińce wewnętrzne zagęszczono licznymi wiatami, przybudówkami, wielkimi metalowymi zbiornikami na wino. Mimo wszystko większość elementów obronnych zachowała się w forcie w dobrym stanie, można je bez trudu zlokalizować w terenie, aczkolwiek niektóre zostały zniekształcone. W 1997 roku, po sprywatyzowaniu i przejęciu fortu na własność przez spółkę "Vinfort", rozpoczęto działania zmierzające do konserwacji zdewastowanego w latach poprzednich zabytku oraz udostępnienie części obiektu do zwiedzania. Fort Kleparski jest jednym z zachowanych niemal w nienaruszonej postaci bastionów rdzenia Krakowa. Oprócz walorów obronnych posiada wiele walorów architektonicznych i est etycznych. Boniowate portale bram, obramienia okien, glifowane otwory strzelnicze, omurowane gzymsy, kamienne żygacze zwracają uwaagę zwiedzających, a jednocześnie nawiązują do dawniejszych, średniowiecznych niemal wzorów. Strome wały i fosy fortu, długie ściany murów, zamykające zarówno Aleje Trzech Wieszczów, jak i ulice Prądnicką i Kamienną, tworzą ich niepowtarzalne, zielone ograniczenie. Ściany, wzniesione z charakterystycznej dla krakowskich zabytków ciemnoczerwonej cegły, harmonizują z trawiastymi stokami i bujną zielenią porastającą ogromne nasypy ziemne. Stoki, ściany, drzewa na pozór bezładnie i malowniczo piętrzą się nad płaszczyzną Nowego Kleparza. Podstawowym tworzywem fortu były: ziemia, drewno i kamienno - ceglany mur. Stoki i tarasy ziemne tworzące wały, fosy czy przedpiersia, jako najskuteczniejsza wtedy osłona przed ogniem artylerii, wykonane były z ziemi, stanowiły zrąb każdego fortu reditowego. Z drewna i ziemi wykonywano fortyfikacje polowe, w fortyfikacjach stałych dochodził mur niezbędny do budowy ścian oporowych, stropów kazamat, bram, mostów, malowane wtedy hasburskie, czarno - żółte kolory, gęsto nabijane gwoździami o wielkich, płaskich, ozdobnych z nacięciami w krzyż główkach. Wycięte podłużne strzelnice, zamykane żelaznymi klapami, z małym otworem do obserwacji, pozawalały na obronę z użyciem broni ręcznej. Każdego dziedzińca, podwórza, każdej poterny strzegły zarówno wrota i potężne zasuwy, ale też zachowane do dzisiaj, zdwojone wnęki w ścianach, służące do ryglowania przejść podwójną ścianą z okutych kłód, wypełnioną workami z piaskiem. Zielone skarpy ziemne imponują do dzisiaj swoją gładką stromizną. Darnie perzowe pozwalają na budowę zarówno stoków o nachyleniu do 60°, jak też ziemnych strzelnic w bateriach szańców, niczym krenelażu na murach. Rzut oka na plan fortu pozwala zastanowić się nad niezwykłością, a jednocześnie geometrycznie przejrzystą, symetryczną konstrukcją obiektu. Można wyróżnić w niej kilka części. Zasadniczy element fortu - półkolista, piętrowa redita, z wewnętrznym dziedzińcem, z górnym wałem artyleryjskim, osłonięta jest od strony przedpola wydzielonym, ziemnym wałem w kształcie bastionu, z działobitniami dolnego wału artyleryjskiego, na które prowadzą od wewnętrznej strony, ziemne pochylnie. Między reditą a wałem znajduje się następny, znacznie większy dziedziniec wewnętrzny, zaślepiony od strony szyi murem kurtynowym, z galerią strzelecką. Tu też znajdują się wejścia do dwóch potern, wiodących ku kaponierom typu "kocie uszy", zlokalizowanych przy omurowanym stoku fosy zewnętrznej, służących do obrony bliskiej jej odcinków, czołowych i barkowych. Za wysokim przeciwstokiem fosy, rozszerzającej się dodatkowo przy kaponierach, usypany był zewnętrzny wał ziemny, z długim przedstokiem i krytą drogą na jego zwieńczeniu. Drugim elementem fortu, wyraźnie widocznym na planie, jest trapezowo zwężająca sie kaponiera szyjowa. Jej ściana boczna odpowiadała szerokości fosy fortecznej wraz z wałem głównym twierdzy, które na tym odcinku przylegały do fortu. Zadaniem kaponiery było flankowanie ogniem broni strzeleckiej zarówno szyi bastionu, jak i tego odcinka fortyfikacji całej twiedzy. Wreszcie trzeci element, to znacznie szersza od kaponiery szyjowej, podwójna, kaponiera wewnętrzna. Położona już wewnątrz fortyfikacji twierdzy, służyła do obrony przejazdu przez wał oraz przyległej do wału od strony wewnętrznej, drogi rokadowej. Ten podwójny układ kaponier miał tak wzmocnić ubezpieczenie fortu od tyłu, aby nawet po ewentualnym wtargnięciu nieprzyjaciela do wnętrza twierdzy, nie był on w stanie zagrozić fortowi. Bastion Kleparski był bowiem w swoim czasie fortem doskonałym, niemal nie do zdobycia. Fort jest położony w północnym, najsilniejszym odcinku obrony twierdzy, skąd spodziewano się największego zagrożenia, strzegł jednocześnie Bramę Śląską, zlokalizowaną u wylotu ul. Wrocławskiej.

Plany, szkice, rysunki

Źródło :

• https://zabytek.pl/pl/obiekty/bastion-iii-kleparz-869161 dostęp [11.01.2026]
• "Twierdza Kraków. Znana i nieznana". Część III. Henryk Łukasik. Andrzej Turowicz. Międzyzdroje - Kraków 2002 [str.56]