Bastion IVa (Fort nr 12) "Luneta Warszawska"

Fort nr 12, bo taka nazwę nosił bastion IV pierwotnie wzniesiono w latach 1850 - 1856 w ramach pierwszego etapu budowy Twierdzy Kraków (1849 - 1857), jako północne ogniwo szkieletowego obozu warownego chroniącego nie tylko rogatki Traktu Warszawskiego ale też płaskiego terenu prawdopodobnego podejścia nieprzyjaciela od strony pobliskiej granicy Cesarstwa Rosyjskiego. Ze względu na jego wagę w mechanizmie obrony twierdzy fort otrzymał postać bardzo nowoczesnego (jak na owe czasy) fortu reditowego. Jest jedynym z lepiej zachowanych i najmniej przekształconych fortów pierwszego etapu budowy twierdzy krakowskie. Rozwój wewnętrznej infrastruktury twierdzy (budowa na przełomie lat 70 - tych i 80 - tych zespołu składów i warsztatów artyleryjskich oraz rozwój przestrzenny cmentarza Rakowickiego), spowodował po 1885 roku niwelację bastionu IV rdzenia i włączenie pobliskiej lunety warszawskiej w ciąg jego obwałowań. Przyniosło to zmianę numeracji fortu, który otrzymał oznaczenie jako bastion IV a. Fort był stale modernizowany. W latach 1888 - 90 wprowadzono poprzecznice na wale głównym do ustawienia 14 dział. położono nowe rampy wjazdowe na wał, zamurowano wschodnią bramę, zlikwidowano windę działową, dokonano również szereg innych drobnych przeróbek. Rozwój nowych środków napadu oraz rozrastanie się miasta w pobliżu fortu spowodowały stopniowy spadek jego zdolności obronnych, a co za tym idzie znaczenia dla obronności twierdzy. Właśnie te czynniki spowodowały zadaszenie w latach 90 - tych XIX wieku kaponier i tarasu artyleryjskiego redity i urządzenie w pobliżu placu ćwiczeń czy też wybudowanie budynków magazynowych na zapolu fortu (dziś budynki te wykorzystuje Wojskowa Centrala Handlowa). Zaczął on w latach 90 - tych pełnić funkcję magazynowe. Niemniej, jego nowym, ważnym zadaniem była funkcja ochrony węzła kolejowego i spedycji towarowej twierdzy. W celu uzupełnienia pół ostrzału z sąsiednimi szańcami FS, przebudowanymi na nowe punkty flankujące rdzenia (N10 i N14), oraz linii kolejowej, fort otrzymał w latach 1908 - 1909, betonowy tradytor dla dwóch działek szybkosztrzelnych i karabinu maszynowego, nadbudowany na lewym barku lunety. W okresie mobilizacji wojennej 1914 roku włączono go w ciąg sieci zasieków Noyau i przygotowano go do obrony. Po odzyskaniu niepodległości w 1919 roku fort przejeła dyrekcja mienia wojskowego i nadal wykorzystywała go jako magazyny. W okresie okupacji zamieniono go na więzienie Gestapo, a po 1945 roku UB. Na wewnętrznych ścianach zachowało się z tego okresu wiele napisów powstałych rękami więźniów. W późniejszym okresie był magazynem MSW. Od roku 1993 mieści się hurtownie i lokale firm handlowych. Obecnie stanowi własność prywatną. "Luneta Warszawska" zachowana jest w dobrym stanie wraz z wieloma cennymi elementami wystroju architektonicznego i detalami kamieniarki, bram, drewniano - blaszanych okiennic, a także późniejszych przeróbek takich jak np. pręty zasiekowe wmurowane jako kraty w kaponierach. Należy do najcenniejszych zabytków pierwszego etapu budowy twierdzy.

Zdjęcia archiwalne

Plany, szkice, rysunki

Źródła :

• "Twierdza Kraków. Znana i nieznana." Część III Henryk Łukasik. Andrzej Turowicz. Międzyzdroje-Kraków 2002 [str.60]
• https://zabytek.pl/pl/obiekty/krakow-fort-nr-12-luneta-warszawska dostęp [15.03.2024]