Zespół fortu nr 2 "Kościuszko"

Zespół fortu nr 2 „Kościuszko” znajduje się ok. 3 km na zachód od centrum Krakowa, na wzgórzu Bł. Bronisławy, na grzbiecie Sikornika. Grupa należała do frontu zachodniego II – go pierścienia fortyfikacji twierdzy (pierwotnie zewnętrznego; następnie przejął on funkcję rdzenia twierdzy). Zajmowała miejsce pomiędzy grupą szańców FS 1 i FS 30 po zachodniej stronie (zlikwidowaną około 1910 r.); dziełem rdzenia N 1 od południa i szańcem FS 4 (przebudowanym na dzieło rdzenia N 4, 1908) – w pozycji górującej nad przyległymi drogami wylotowymi z twierdzy na zachód; obecną ul. Księcia Józefa wzdłuż Wisły po stronie południowej (zamknięta Bramą „Wola Justowska” w 1908 r.). Skład grupy zmieniał się z czasem w miarę ewolucji twierdzy jako całość i w miarę zmian funkcji bojowych grupy w zespole twierdzy; tak całość, jak poszczególne obiekty ukształtowane pod wpływem specyfiki ukształtowania terenu. Powstanie i ostateczne ukształtowanie grupy fortyfikacyjnej związanych z fortem nr 2 „Kościuszko” wynikało z etapowego rozwoju d. Twierdzy Kraków i przypadało na lata 1850 – 1914. Najpierw przystąpiono do budowy fortu nr 2 „Kościuszko” w latach 1849 – 1852. Usytuowanie na szczycie wokół Kopca Kościuszki spowodowało konieczność znacznych niwelacji, wyburzenia kaplicy Bł. Bronisławy, ujęcia podstawy kopca murem oporowym. Kopiec był wyłączony z własności wojskowej, dostępny dla zwiedzających, zbudowano też nową kaplicę. Całość zrealizowano wg. projektu Feliksa Księżarskiego. Architekta o cechach historyzmu, detal neogotycki skupiony na budynku koszar fortu – po części o funkcji użytkowej, obronnej (krenelaż, strzelnice szczelinowe i depresyjne, wykusze). Szaniec polowy FS 3, usypany za fortem w latach 1854 – 55, uzupełniał system ognia jako zwrócony frontem ku północy. Czołowe ubezpieczenie zespołu stanowił mały szaniec FS 2 ½ z 1866 r., połączony z fortem 2 krytą drogą. W otoczeniu zespołu wykonano pomocnicze urządzenia inżynierskie tj. dwupoziomowe skrzyżowanie (tzw. „Diabelski Most”). Most położony jest na wysokim nasypie (ok.4m.) a konstrukcja wspiera się na kamiennych murach oporowych. Na murach jest ceglana arkada, której czołową i tylną ścianę wieńczą ceglane balustrady z dekoracyjnymi arkadami. Według wprowadzonego w 1888 r. podziału twierdzy na sektory obronne zespół należał do I – go sektora, obejmującego dwa wewnętrzne obwody umocnień po północnej, stronie Wisły. Rozbudowa fortu nr 2 nastąpiła w latach 1907 – 1909 w związku z kasacją starego rdzenia twierdzy (pierwszego wewnętrznego pierścienia) i przeniesienia jego funkcji na dotychczasowy II pierścień fortyfikacji. Grupa fortu nr 2 miała przejąć funkcję cytadeli tego obwodu. Na zachód od fortu nr 2 zbudowano : bramę „Kościuszko” z odcinkiem muru ze strzelnicami na al. Waszyngtona , 1908; bramę z ostrogiem – wartownią obronną, murem ze strzelnicami i wałem (między fortem 2 a szańcem FS 3) jako dzieło 3a, 1909; bramę z ostrogiem – wartownią obronną na północ od szańca FS 3, ze schodami terenowymi na stoku, jako dzieło 3b, 1909. W latach 1908 – 1910 r. powstały nieznaczne przebudowy fortu 2 (przeróbki części strzelnic, wstawienie prowizorycznych schronów w poprzecznice) i FS 3 (usypanie poprzecznic ze schronami). W 1914 r. całość otoczono polowymi okopami i przeszkodami z drutu kolczastego. W 1918 r. grupę przejęło Wojsko Polskie. Zapory i większość fortyfikacji polowych zniesiono. FS 2½ uległ niwelacji w niewiadomym czasie. Bramę „Kościuszko” zburzono w latach 20 – tych, na okres międzywojenny przypada rozbiórka bramy dzieła 3b oraz seria remontów i przekształceń fortu nr 2. W 1939 roku na forcie ustawiona była bateria artylerii przeciwlotniczej. Za okupacji niemieckiej fort pełnił funkcję koszar (pod nazwą „Listkaserne”, „Fort Liste”), okresowo służył do przetrzymywania jeńców włoskich. W trakcie walk o Kraków w 1945 r. na kopcu był punkt obserwacyjny marszałka Koniewa. Front zachodni fortu został częściowo wysadzony przez Niemców (?); znacznych rozbiórek i niwelacji dokonano na przełomie lat 40 – tych i 50 – tych. Od lat 50 – tych w wartowni bramnej 3a istniał zakład rzemieślniczy (do 1994 r.), w wartowni 3b magazyn (do 1993 r.), w koszarach fortu 2 od lat 70 – tych hotel.

Fragment oryginalnej mapy archiwalnej „Festung – Umgebungs – Plan von Krakau” ok. 1906 r.

Źródło :

• "Twierdza Kraków. Znana i nieznana". Część III - Henryk Łukasik, Andrzej Turowicz. Kraków 2002 [str.80]
• https://zabytek.pl/pl/obiekty/grupa-fortu-2-kosciuszk-867257 dostęp [02.01.2026]