KL Auschwitz - Birkenau

KL Auschwitz - Birkenau

"AUSCHWITZ 1940-1945 HISTORIA OBOZU W ZARYSIE

Nazistowski niemiecki obóz koncentracyjny Auschwitz stał się dla świata symbolem Holokaustu, ludobójstwa i terroru. Utworzony został przez Niemców w połowie 1940 r. na przedmieściach Oświęcimia, polskiego miasta, które zostało włączone przez nazistów do Trzeciej Rzeszy. Miasto otrzymało niemiecką nazwę „Auschwitz”, która stała się również określeniem obozu: Konzentrationslager Auschwitz.

Bezpośrednim powodem utworzenia obozu była powiększająca się liczba aresztowanych przez niemiecką policję Polaków i związane z tym przepełnienie więzień. Początkowo miał to być kolejny z obozów koncentracyjnych, tworzonych w ramach nazistowskiego systemu terroru już od początku lat trzydziestych. Funkcję tę obóz spełniał zresztą przez cały okres swego istnienia, nawet gdy – od 1942 r. – zaczął stawać się stopniowo największym ośrodkiem masowej zagłady Żydów.

Obozowa załoga KL Auschwitz składała się z członków organizacji SS (Schutzstaffeln, Sztafety Ochronne). Oddziały te utworzone zostały jako elitarna gwardia, której zadaniem początkowo była ochro na zgromadzeń członków nazistowskiej partii. Z biegiem lat znaczenie SS w Trzeciej Rzeszy niepomiernie wzrosło – stała się ona organizacją przejmującą wiele funkcji administracji państwowej, policji i wojska, jej oddziały stanowiły również załogi obozów koncentracyjnych. Esesmani stanowili kadrę kierowniczą obozu oraz jego załogę wartowniczą, a także brali udział w masowej zagładzie Żydów i w egzekucjach więźniów. Początkowo obozowa załoga SS składała się wyłącznie z Niemców. Później rekrutowano do niej także tzw. folksdojczów, czyli obywateli innych państw, mogących udowodnić swoje niemieckie pochodzenie, którzy podpisali niemiecką listę narodowościową (Volksliste). Przez cały okres funkcjonowania KL Auschwitz przewinęło się przez niego ponad 8 tys. esesmanów i nadzorczyń SS.

WYSIEDLENIA OKOLICZNEJ LUDNOŚCI

W latach 1940-1941 Niemcy wysiedlili mieszkańców jednej z dzielnic Oświęcimia, w której został założony obóz oraz mieszkańców ośmiu wsi znaj dujących się w jego sąsiedztwie. Wszyscy Żydzi, którzy stanowili ok. 60% przed wojennych mieszkańców Oświęcimia, zostali wywiezieni do gett, a wielu Po laków wywieziono do Rzeszy na roboty przymusowe. W mieście i okolicy wyburzono 1,2 tys. domostw. Na terenie przy obozowym zorganizowano zaplecze techniczne obozu, warsztaty, maga zyny, biura a także kwatery dla załogi obozowej. Część budynków po wysiedlonych przeznaczono dla oficerów i podoficerów SS z załogi obozowej, którzy przebywali tu nierzadko z całymi rodzinami, oraz dla rodzin niemieckich przesiedleńców, urzędników i policjantów. Istniejące na tym terenie przedwojenne zakłady przemysłowe przejęli Niemcy, niektóre rozbudowa li, inne zlikwidowali, tworząc w ich miejsce nowe, związane z produkcją wojenną Trzeciej Rzeszy. Do pracy w nich, w tym zwłaszcza do olbrzymiej fabryki chemicznej IG Farbenindustrie, sprowadzili 11 tys. robotników przy musowych, głównie Polaków, Rosjan i Francuzów.

ROZBUDOWA OBOZU

Lokalizacja obozu – niemal w centrum okupowanej przez Niemców Europy – oraz dobre połączenia komunikacyjne spowodowały, iż władze niemieckie rozbudowały go na ogromną skalę i deportowały do niego ludzi z prawie całego kontynentu. W szczytowym okresie działania obóz Auschwitz składał się z trzech głównych części :

– Pierwsza i najstarsza to Auschwitz I, tzw. Stammlager (liczba uwięzionych wynosiła od 12-20 tys.), który utworzony został w połowie 1940 r. na terenie i w budynkach przedwojennych polskich koszar, które stopniowo rozbudowywano dla potrzeb obozu;

– Druga część to obóz Auschwitz II--Birkenau (w 1944 r. liczył po nad 90 tys. więźniów), największy w kompleksie obozów Auschwitz. Zaczęto go budować jesienią 1941 r., na terenie oddalonej o 3 km od Oświęcimia wsi Brzezinka, z której wysiedlono polską ludność, a jej domostwa rozebrano. W Birkenau powstały największe w okupowanej Europie urządzenia masowej zagłady – komory gazowe – gdzie naziści zamordowali większość deportowanych do obozu Żydów;

– Trzecia część – obóz Auschwitz III -Monowitz (zwany także Buna; w lecie 1944 r. przebywało w nim ponad 11 tys. więźniów). Początkowo był to jeden z podobozów Auschwitz, powstały w 1942 r. w Monowicach, w odległości 6 km od Oświęcimia, obok zakładów syntetycznej gumy i benzyny Buna-Werke, wybudowanych w czasie wojny przez niemiecki koncern IG Farbenindustrie. W listo padzie 1944 r. podobóz Buna uzyskał samodzielność i został oznaczony jako KL Monowitz. Podlegała mu większość podobozów Auschwitz.

W sumie w latach 1942-1944 powstało 47 podobozów i komand zewnętrznych KL Auschwitz, wykorzystujących niewolniczą siłę ro boczą więźniów. Były one zakładane głównie przy niemieckich kopalniach, hutach i innych zakładach przemysłowych na Górnym Śląsku oraz przy gospodarstwach rolno-hodowlanych.

Wszystkie obozy i podobozy kompleksu Auschwitz zostały przez Niemców otoczone wieżami i ogrodzeniem z drutu kolczastego, a jakikolwiek kontakt więźniów ze świa tem zewnętrznym był zabroniony. Odizolowany teren przekraczał jednak obszar znajdujący się w obrębie ogrodzenia, zajmował bowiem dodatkowo powierzchnię ok. 40 kilo metrów kwadratowych (tzw. Interes sengebiet – strefa interesów), rozciągającą się wokół obozów Auschwitz I i Auschwitz II-Birkenau.

OBOZOWY I PRZYOBOZOWY RUCH OPORU

Pomimo ciężkich warunków życia w obozie i ciągłego terroru więźniowie starali się zachować ludzką godność. Jednym z jej przejawów był ruch oporu, zarówno spontaniczny, jak i zorganizowany. Walka więźniów w obozie koncentrowała się głównie na ratowaniu od śmierci współtowarzyszy niedoli. Opór więźniów przybierał też takie formy jak: działalność wojskowa, polityczna, kulturalna, życie religijne. Pierwsze organizacje obozowego ruchu oporu zaczęły powstawać już w drugiej połowie 1940 r. Zakładali je głównie polscy więźniowie polityczni, najliczniejsza wówczas grupa więźniów. Niezależnie od grup polskich na przełomie lat 1942 i 1943 powstały w obozie organizacje więźniów innych narodowości. 7 października 1944 r. grupa więźniów Sonderkommando zorganizowała zbrojny bunt, zabija jąc kilku esesmanów i niszcząc jedno z krematoriów. Istotnym elementem działalności obozowego ruchu oporu było informowanie świata o zbrodniach dokonywanych przez hitlerowców w obozie Auschwitz. Było to możliwe dzięki kontaktom z aktywnie działającym przy obozowym ruchem oporu, który pośredniczył w przekazywaniu na zewnątrz zebranych w obozie informacji. Od chwili utworzenia przez Niemców obozu polscy mieszkańcy Oświęcimia i okolic wszelkimi sposobami i z narażeniem życia pomagali więźniom, dostarczając im żywność i lekarstwa oraz organizując ucieczki.

AUSCHWITZ JAKO OBÓZ KONCENTRACYJNY

Przez cały czas istnienia Auschwitz pełnił funkcję obozu koncentracyjnego, stając się z biegiem czasu największym niemieckim obozem. Władze okupacyjne w pierwszym okresie istnienia obozu kierowały do niego przede wszystkim polskich więźniów politycznych, uznanych za szczególnie niebezpiecznych, w tym społecznych i duchowych przywódców, przedstawicieli inteligencji, kultury i nauki, uczestników ruchu oporu, oficerów. Zofia Stępień-Bator. Auschwitz, 1944 r. Pierwszy transport polskich więźniów politycznych, liczący 728 więźniów, przywieziono do obozu z więzienia w Tarnowie 14 czerwca 1940 r. Dzień ten uznawany jest za początek działania obozu. Hitlerowcy osadzali Polaków w obozie przez cały okres jego istnienia. Do obozu wysyłano także ludzi aresztowanych podczas ulicznych łapanek i akcji wysiedleńczych, w tym całe rodziny, np. z przewidzianej do zasiedlenia niemieckimi osadnikami Zamojszczyzny oraz z Warszawy w trakcie trwania po wstania warszawskiego w 1944 r. Z czasem władze niemieckie zaczęły wysyłać do obozu również grupy więźniów z innych okupowanych krajów, a także Romów (Cyganów) i sowieckich jeńców wojennych. Byli oni rejestrowani i numerowani. Od 1942 r. włączano w stan obozu i rejestrowano także tych Żydów z masowych transportów kierowanych na zagładę, których – podczas selekcji – lekarze SS uznali za zdolnych do pracy lub wybrali jako obiekty swych zbrodniczych eksperymentów medycznych. Spośród co najmniej 1,3 mln wszystkich osób deportowanych do KL Auschwitz zarejestrowano i umieszczono w obozie ok. 400 tys. osób: ok. 200 tys. Żydów, blisko 150 tys. Polaków, ok. 23 tys. Romów (Cyganów), ok. 12 tys. sowieckich jeńców wojennych oraz 25 tys. więźniów innych na rodowości. Ponad 50% z nich zginęło wskutek głodu, pracy ponad siły, sza lejącego terroru, w egzekucjach a także w wyniku wyniszczających warunków bytowania, chorób i epidemii, kar, tortur i zbrodniczych eksperymentów medycznych. Blisko 200 tys. więźniów Niemcy przenieśli do innych obozów koncentracyjnych, gdzie znaczna ich część zginęła. W chwili wyzwolenia obozu znajdowało się w nim ok. 7 tys. osób.

AUSCHWITZ JAKO MIEJSCE ZAGŁADY

Od 1942 r. obóz zaczął pełnić drugą funkcję – stał się ośrodkiem masowej zagłady europejskich Żydów. Ginęli oni tylko ze względu na swoje pochodzenie, niezależnie od wieku, płci, zawodu, obywatelstwa czy zapatrywań politycznych. Po selekcji mordowa no w komorach gazowych większość z nowo przywiezionych ludzi, uznanych przez lekarzy SS za niezdolnych Hala pieców w budynku komory gazowej i krematorium nr II w Birkenau. do pracy: osoby chore, starsze, kobie ty w ciąży, dzieci. Osób tych nie wprowadzano do ewidencji obozowej, tzn. nie oznaczano ich numerami i nie rejestrowano.

WYZWOLENIE

Pod koniec 1944 r., w obliczu zbliżającej się ofensywy Armii Czerwonej, władze obozowe przystąpiły do zacierania śladów swych zbrodni. Niszczono dokumenty, niektóre obiekty rozebrano, inne spalono lub wysadzono w powietrze. Więźniów zdolnych do marszu ewakuowano w dniach 17-21 stycznia 1945 r. w głąb Trzeciej Rzeszy, w momencie gdy żołnierze sowieccy znajdo wali się zaledwie w odległości 60 km od obozu, wyzwalając Kraków. Ok. 7 tys. więźniów, pozostawionych przez Niemców w obozie, zostało oswobodzonych przez żołnierzy Armii Czerwonej w dniu 27 stycznia 1945 r.

TEREN BYŁEGO OBOZU AUSCHWITZ II - BIRKENAU

W obozie Birkenau naziści wybudowali większość urządzeń masowej zagłady, w których wymordowali ok. miliona europejskich Żydów. Birkenau był jednocześnie największym obozem koncentracyjnym (ponad 300 prymitywnych, w większości drewnianych ba raków), w którym w 1944 r. przebywało ponad 90 tys. więźniów: Żydów, Polaków, Romów, obywateli ZSRR i innych. Na terenie byłego obozu zachowały się miejsca pełne ludzkich popiołów i wiele pozostałości poobozowych. Ogrom obszaru, dziesiątki zachowanych prymitywnych baraków więźniarskich i setki pozostałości po zburzonych, ponad 13 km obozowego ogrodzenia, 10 km obozowych dróg i ponad 2 km torów kolejowych w pełni oddają specyficzną obozową architekturę Auschwitz, która podporządkowana była jednemu celowi: mordowaniu ludzi."