Zespół szańców piechoty FS 21, FS 22 

Zespół szańców zajmuje grzbiet wzgórza, rozciągającego się pomiędzy ul. Wielicką (dawny trakt lwowski) a ul. Kamieńskiego, równolegle do ul. Abrahama po jej południowej stronie. Na zachodnim cyplu wzgórza znajduje się szaniec FS 22, zaś FS 21 leżał na skraju wschodnim. Zachowany fragment wału znajduje się na wschód od FS 22. Prace przy zespole rozpoczęły się najprawdopodobniej w 1854 r. w ramach budowy obwodu 26 szańców ziemnych w ramach II pierścienia fortyfikacji Twierdzy Kraków. W tym pierścieniu nosiły kolejne numery 21, 22. Początkowo FS 21 wzniesiono ok. 700 m dalej na południe, by po kilku latach przenieść go na miejsce, które zajmował do czasu likwidacji. Następnie przypuszczalnie ok. 1865 r. (data nie potwierdzona) oba szańce powiązano ze sobą wałem ziemnym z małym bastionem (być może z dwoma). Założenie miało charakter fortyfikacji polowej i osłaniało znajdujący się poniżej, od północy, jeden z zespołów warsztatowo-magazynowych twierdzy. Analogiczne zespoły dwóch szańców połączonych wałem znajdowały się również po wschodniej i po zachodniej stronie pierścienia. Około 1910 roku szańce FS 21 i 22 zapewne przeszły nieznaczną modernizację, podobnie jak inne obiekty tego typu, polegającą na wbudowaniu poprzecznic na wałach. Przed i po I wojnie światowej w sąsiedztwie zespołu znajdowały się kamieniołomy f-my B. Liban i S-ka. Destrukcja obiektów rozpoczęła się zapewne w okresie międzywojennym. W czasie II wojny światowej szańce i kamieniołom były terenem hitlerowskiego obozu pracy. Obecnie zachowana partia zespołu obejmuje FS 22 i fragment wału z bastionem.

Szkic sytuacyjny zespołu szańców. Oprac. Waldemar Brzoskwinia.

Nie istnieje już szaniec FS 21 – jednak nie można wykluczyć, że zdekomponowane odcinki rowów i nasypów na jego miejscu mogą być w niektórych przypadkach jego reliktami. Określić to można dopiero w szczegółowym studium, które byłoby oparte na precyzyjnych pomiarach i archiwaliach. W tym rejonie występują również zatarte fragmenty okopów (rowów strzeleckich) niewiadomego pochodzenia (pierwszej lub drugiej wojny światowej), być może wiążą się z obozem płaszowskim lub przygotowaniami Niemców do obrony Krakowa w 1945 r.

Szaniec FS 22 usypano w latach 1854 – 57 jako element II pierścienia umocnienia Twierdzy Kraków z zadaniem obrony ogniem dział i karabinów drogi o lokalnym znaczeniu, wiodącej do Podgórza (wówczas miasta). Powstał jako standardowy szaniec ziemny typu FS, charakterystyczny dla ówczesnej austriackiej szkoły fortyfikacyjnej. Około 1860 roku został powiązany wałem z sąsiednim FS 21, a ok. 1905 – 10 mógł być zmodernizowany przez usypanie poprzecznic (być może ze schronami) na wale. Nie brał udziału w walkach, po I wojnie światowej utracił funkcję bojową. W czasie istnienia obozu koncentracyjnego w Płaszowie na wale szańca była ustawiona drewniana wieża wartownicza. W suchej fosie szańca pochowano ok. 400 ofiar obozu, lecz w chwili likwidacji obozu w 1944 r. zwłoki zostały wydobyte i spalone. Prace związane z budową pomnika ofiar obozu i zagospodarowaniem jego otoczenia przyczyniły się do zatarcia pierwotnego rzutu i profilu szańca.

Szaniec FS 22. Rzut i przekrój przez wał. Oprac. W. Brzoskwinia. 22.IX.1991

Zdjęcia archiwalne

Źródła :

• https://zabytek.pl/pl/obiekty/szaniec-fs-22-871075 dostęp [04.01.2025]
• https://zabytek.pl/pl/obiekty/zespol-szancow-fs-21-i-f-868775 dostęp [04.02.2025]