Ruiny zamku Odrzykoń

Ruiny zamku zwanego Kamieńcem, położone na wysokiej skalistej górze wapiennej (452 m. n.p.m.). Pierwszym umocnieniem na tej górze był zapewne murowany zamek, którego burgrabia Mikołaj był wymieniony w dokumencie z roku 1348. Po roku 1390 Władysław Jagiełło nadał Kamieniec podkanclerzowi koronnemu Klemensowi z Moskorzewa, należącemu do rodu Pilawitów. Klemens zbudował zamek górny z przedzamczem od wschodu (późniejszy zamek średni) i w 1397 roku uposażył również kaplicę zamkową, a w roku 1399 gościł na zamku, zapewne już wykończonym, króla Władysława. Od 1407 roku potomkowie Klemensa przyjęli nazwisko Kamienieckich, podkreślając tym samym rolę zamku jako głównej siedziby rodowej. W I połowie XV w. do skały górnego zamku dobudowano przedzamcze zachodnie. Około roku 1512 od strony wschodniej powstało nowe przedzamcze.

"Zamki w Polsce" Bohdan Guerquin. Warszawa 1974. Str. 209

W roku 1530 Kamienieccy zostali zmuszeni do sprzedania Sewerynowi Bonerowi zamku średniego wraz z nowym przedzamczem wschodnim. Jednocześnie Bonerowie otrzymali w zastaw zamek górny z przedzamczem zachodnim, który pozostał w ich rękach do roku 1577, kiedy wykupili go Kamienieccy. W roku 1593 zamek średni należący do Bonerów przeszedł jako wiano do Firlejów. Natomiast zamek górny z przedzamczem zachodnim Kamienieccy sprzedali w roku 1597 Sienieńskim, a ci z kolei odprzedają go Janowi Skotnickiemu. W tym czasie nastąpiła restauracja zamku połączona z przebudową i urządzeniem wnętrz. Zapewne wtedy została zbudowana również wielka skarpa podpierająca północno-zachodni narożnik zamku górnego. Córka Jana Skotnickiego, Zofia, wychodząc za mąż za Mikołaja Firleja wniosła w wianie zachodnią część zamku. W posiadaniu rodziny Firlejów pozostawał cały zamek aż do roku 1780. Następnie drogą kupna lub dziedziczenia należał do rodziny Scipio del Campo, w roku 1770 do Jabłonowskich. Na początku XIX wieku nastąpił jeszcze jeden podział zamku trwający aż do roku 1945. Zamek górny z przedzamczem zachodnim, tzw. zamek odrzykoński, należał do rodziny Biberstein-Starowiejskich, natomiast średni z przedzamczem wschodnim, tzw. zamek korczyński, poprzez Firlejów przeszedł w ręce rodziny Szeptyckich. Zamek zaczął popadać w ruinę już w końcu XVIII w. Jeszcze w r. 1796 miał zachowane dachy, a około r. 1860 Starowiejscy nawet wydali obiad w jednej z komnat. W końcu XIX wieku zamek był już malowniczą ruiną górującą nad najbliższą okolicą. Pierwsze prace konserwatorskie podjęto w 1904 roku, następnie dopiero w latach 1952-53. Badania archeologiczno-architektoniczne były prowadzone w latach 1966-69 . Obecnie w ruinach wyraźnie zaznaczają się poszczególne człony zespołu zamkowego; zamek górny, zamek średni oraz dwa przedzamcza - wschodnie i zachodnie. Pierwotnie zamek wzniesiony w ostatnich latach XIV wieku był zbudowany z kamienia, na planie nieregularnego wieloboku na kulminacji wzgórza (około 400 m2). Zapewne był to zamek bezwieżowy, jak można wnosić na podstawie dotychczasowych badań. Wejście doń prowadziło od północnego - wschodu przez ostrołukowy kamienny portal. Wewnątrz zamku w części zachodniej znajdowały się pomieszczenia mieszkalne, we wschodniej niewielki dziedzińczyk. Od wschodu rozciągało się wieloboczne przedzamcze pomocnicze (ok.600 m2), założone ze względu na małą powierzchnię użytkową zamku górnego dla umieszczenia budynków mieszkalnych i gospodarczych. Rozbudowy w XV i XVI w. przekształciły to podzamcze w tzw. zamek średni, będący w XVI w. rezydencją Bonerów. Założone na wschód od zamku średniego nowe podzamcze wschodnie na planie wieloboku zajmowało powierzchnię około 1700 m2. Mury obwodowe objęły również występujące na tym terenie skałki wapienne. Można przypuszczać, że na największej skałce górującej nad dziedzińcem a wysuniętej na zewnątrz w kierunku wschodnim mogła wznosić się baszta o nie znanym ukształtowaniu, skierowana w stronę zagrożenia. Wjazd do zamku wschodniego prowadził przez most na fosie i zewnętrzne umocnienia ziemne. Obok bramy w obrębie murów przedzamcza stał długi budynek wsparty skarpami. W narożniku południowo-zachodnim, przy zamku średnim, znajdował się budynek mieszkalny. Zamek górny został podwyższony o jedną kondygnację z wielką salą i innymi pomieszczeniami. Ponad nią był ganek straży, zaznaczony na zewnątrz wysuniętymi wspornikami. Rolę pomocniczą dla zamku górnego spełniało przedzamcze zachodnie, założone na planie nieregularnym z pełnym wykorzystaniem występujących tu również skałek. Na narożniku południowo-zachodnim stanęła wieża kilkukondygnacjowa z umieszczonym na zewnątrz herbem Pilawa należących do Kamienieckich. Obok wieży w murze południowym była brama z wysuniętym na zewnątrz przedbramiem. Zabudowania mieszkalne znajdowały się w narożniku północno-zachodnim. Na podstawie zachowanych murów nie można ustalić systemu obrony całego zespołu zamkowego, stanowiącego przez długi czas dwa oddzielne organizmy. Niemniej jednak ślady wałów i fos od wschodniej i północnej pozwalają przypuszczać, że włączone były w sytstem obrony całego zespołu. Zamek w Odrzykoniu jest przykładem przekształcenia feudalnego zamku średniowiecznego w zespół warowny, który na podstawie działów majątkowych mieścił dwie siedziby magnackie, żyjące własnym życiem i nieraz ze sobą skłócone

Foto. Mateusz Szczawiński

Źródło :

• "Zamki w Polsce" Bohdan Guerquin. Warszawa 1974. Str. 209