Zamek Królewski w Dobczycach

„Początki osady Dobczyce sięgają pierwszych Piastów lub epoki przedpiastowskiej. Jej powstanie związane jest zapewne z dogodnym położeniem przy starym szlaku handlowym Kraków – Wieliczka – Grodzisko – Szczyrzyc oraz jego odgałęzieniem do Myślenic. Nazwa osady wywodzona ma być od rzekomego rycerza – założyciela, Dobka (Dobiesława) – Dopschicze, Dopczice. Zamek warowny (tzw. górny) istnieć miał już w XIII wieku i być może był rozwinięciem pierwotnej strażnicy usytuowanej na cyplu wzgórza górującego nad doliną Raby. Najstarsza pisana wzmianka o nim pochodzi z 1225 roku. Z tego okresu pochodzą odkopane na zamku zabytki płatnerskie i piec hutniczy do ich wyrobu. W 1311 r. na zamku schronić miał się Władysław Łokietek uchodzący przed buntem wójta Alberta z Krakowa. Dobczyce stanowiły już w tym czasie ośrodek dóbr królewskich, tzw. starostwo dobczyckie (istniejące do 1768 r.). Osada posiadać miała prawa miejskie średzkie, rzekomo od 1226 roku, choć historycy przyjmują że powstanie miasta przypadło na rok 1362 i związane jest z przywilejem króla Kazimierza Wielkiego. Starostwo dobczyckie wraz z okolicznymi wsiami : Winiarami, Rudnikiem, Kamykiem, Brzączowiczami, Skrzynką, Brzezową, Burletką, Kornatką, Poznachowicami Górnymi, Wiśniową, Wierzbanową i Kobielnikiem, stanowiło przez wieki dzierżawę rodów mieszczańskich i szlacheckich. W latach 1347 – 1379, Dobczyce i dobra doń należące dzierżawił Mikołaj Wierzynek, mieszczanin krakowski i stolnik sandomierski. W 1390 roku, król Władysław Jagiełło zastawił starostwo za 500 grzywien Klemensowi z Mostarzewa, podkanclerzowi koronnemu. W początkach XV wieku, dobra dobczyckie przeszły w dzierżawę rodu Lanckorońskich z Brzezia. W latach 1417-1425 posiadał je Zbigniew z Brzezia. W 1436 wzmiankowany był dzierżawca Wojciech Masalski, kasztelan łęczycki, a następnie ponownie Moskarzewscy w 1439 roku. W 1444 roku, Władysław Wareńczyk oddał królewszczyznę dobczycką w dzierżawę Piotrowi Kamienieckiemu. W połowie XV wieku królewszczyzna ponownie wróciła w ręce Lanckorońskich. W 1528 roku, dzierżawcą był natomiast Stanisław Czerny h. Nowina z Witanowic, a w XVI wieku kolejno Hieronim Bużeński i Seweryn Boner. W 1585 roku, król Stefan Batory zastawił starostwo u Sebastiana Lubomirskiego h. Śreniawa. Przy Lubomirskich starostwo pozostawało przez trzy pokolenia do ok. 1648 roku. Następnie dzierżawcami byli: Jordanowie, Dżarowscy i Moszczeńscy (ostatni przed rozbiorami Andrzej Moszczeński do 1778 roku). Po przejęciu przez skarb austriacki dzierżawili je jeszcze : Walenty Dobrzyński (1778-1785), baron Michał de Lewart Lewartowski (1787-1803), a do 1816 Kacper Biliński. Po 1816 roku, dobra rozdzielono i rozprzedano na licytacjach. Dobczyce wraz z Brzezową, Targoszyną, Kornatką i Burletką nabył Jan Turnau. Pozostałe części nabyli Samuel Lipowski z Krakowa i Feliks Romer z Inwałdu." HISTORIA ZAMKU Wspomniany zamek warowny (górny) istniał już w XIII wieku. W poł. XIV wieku była to już typowa warownia górska, założona na nieregularnym planie, ściśle dostosowanym do konfiguracji terenu. Zamek górny zajmował południowo-zachodnią, wyższą część wzgórza, a rzut jego zabudowy zbliżony był do trójkąta. W najwyższej partii wznosiła się okrągła wieża, tzw. stołp, który mógł powstać jako element wcześniejszego założenia. Układ pomieszczeń zamku górnego był jednotraktowy, z niewielkim wieloczłonowym i nieregularnym dziedzińcem. Do zamku pierwotnie prowadziło wejście od strony południowej przez bramę z mostem (po zamurowaniu pełniła funkcję kaplicy zamkowej). Ostateczne ukształtowanie zamku górnego nastąpiło za czasów Kazimierza Wielkiego. Zamek w tym czasie połączony był murami z położonym od wschodu starym miastem. Zamek dolny zbudowany został za czasów rządów Lubomirskich w latach 1584-1648. Starali się oni nadać budowli charakter obronnej, renesansowej rezydencji. Rozplanowanie wnętrz zamku dolnego nie jest w pełni rozczytane, głównie skutkiem obsunięcia się znacznych partii murów i skał, spowodowanego wyrębem kamienia w końcu XIX wieku u podnóża wzgórza. Zamek dolny posiadał wjazd z bramą i mostem od strony wschodniej. Brama znajdowała się w przyziemiu wieży-baszty (zegarowej). Most przełożony był przez fosę i posiadał przedbramie od strony zewnętrznej. Na południe od bramy znajdowały się niewielkie pomieszczenia gospodarcze. Całość założenia, podobnie jak zamek górny, wzniesiona była z miejscowego kamienia piaskowcowego. Do upadku budowli przyczyniły się zniszczenia dokonane przez Szwedów w 1655 roku, najazd wojsk księcia siedmiogrodzkiego Jerzego II Rakoczego w 1657 oraz ponowny najazd szwedzki Karola XII w 1702 roku. W wieku XVIII zamieszkiwali go jeszcze kolejni starostowie. W latach 1830-34, po sprzedaży starostwa, z materiałów rozbiórkowych wzniesiono na starym mieście kościół p.w. Św. Jana Chrzciciela."

Mgr. Marek H. Grabski XI 1999 https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-298608