Ruiny zamku rycerskiego Tenczyn we wsi Rudno

Pozostałości zamku rycerskiego położone na zalesionej górze (403 m n.p.m), na gruntach wsi Rudno. Najwcześniejsza wiadomość o Tenczynie pochodzi z 1319 roku, kiedy kasztelan krakowski Nawoj z Morawicy, pochodzący z rodu Toporczyków, zakłada wieś Tenczyn. Natomiast pierwsza wzmianka o zamku zjawia się dopiero w roku 1402 w testamencie właściela, Jana Tęczyńskiego. Można przypuszczać, że budowę zamku rozpoczął około 1350 roku Andrzej syn Nawoja, który pierwszy przybrał nazwisko Tęczyński i był właścicielem 15 okolicznych wsi, dających możliwość podjęcia wielkich inwestycji budowlanych. Ze wzrostem znaczenia i zamożności rodu zamek był rozbudowywany zarówno w XV jak i w XVI w. Około roku 1570 Jan Tęczyński przebudował zamek i uczynił z niego wspaniałą rezydencję renesansową. Ostatni z rodu Jan Tęczyński, kasztelan krakowski, wprowadził zewenętrzne umocnienia obronne przystosowane do broni palnej. Zamek średniowieczny przekształcony więc został w nowożytny zamek bastejowy z rezydencją. Po śmierci ostatniego z Tęczyńskich, w roku 1638 zamek przeszedł w ręce Opalińskich. Podczas najazdu szwedzkiego został w roku 1656 spalony, po czym odbudowany przez Lubomirskich, następnych właścicieli. Jeszcze w 1703 roku był zamieszkany, ale już w 1769 roku kaplica została zamknięta i zamek ostatecznie opuszczony stał się malowniczą ruiną. W latach 1912 i 1913 podjęto pierwsze prace zabezpieczające ruiny i kontynuowano je w latach powojennych od 1949 roku.

"Zamki w Polsce" Bohdan Guerquin. Warszawa 1974. str. 286

Istniejące ruiny na planie nieforemnego wieloboku z narożnymi bastejami i fragmentami attyk renesansowych nigdy nie były badane metodycznie i planowo. Zachowanego opisu zamku z roku 1553 nie można dokładnie zinterpretować bez zestawienia z istniejącymi, a nie zbadanymi reliktami. Jednakże w zespole ruin wyraźnie występują fragmenty murów pierwotnego zamku murowanego na szczycie wzgórza. Można przypuszczać, że z pierwotnego założenia pochodzą mury zamykające zamek od północy i narożna baszta północno-wschodnia, nazywana w XVI wieku Dorotą. Nasuwa się przypuszczenie, że zamek pierwotny został założony na planie nieregularnego owalu, tak jak podobne zamki rycerskie powstałe w tym czasie w Małopolsce. Z okresu rozbudowy w XV wieku pochodzi zapewne wysoka wieża bramna, nazwana w XIX wieku wieżą Nawojową, oraz dwie wschodnie cylindryczne, wieże narożne. Przed zamkiem właściwym niewątpliwie już w XV wieku istniało przedzamcze, również otoczone murem. Około 1570 roku zamek właściwy został przebudowany i powstały nowe budynki mieszkalne w części wschodniej i piętrowe krużganki arkadowe wzdłuż trzech skrzydeł mieszkalnych. Od strony zachodniej dziedziniec był zapewne otwarty. W 1610 roku na miejscu starej została wzniesiona nowa kaplica obok wieży bramnej. Na przełomie w. XVI i XVII założono zewnętrzne fortyfikacje bastejowe od strony południowej i wschodniej. Zachowane ruiny dwóch bastei, południowej i zachodniej, wskazują, że były one pięcioboczne, wielokondygnacyjne, miały strzelnice i zwieńczenia attykowe. Wjazd do zespołu zamkowego prowadził od strony północnej przez wysunięte przedbramie (barbakan) w kształcie rondla i sień przejazdową o długości około 60 m, przesklepioną i opatrzoną strzelnicami w ścianie zewnętrznej. Był to jedyny w Polsce przykład tak ukształtowanego warownego wjazdu na zamek.

ZDJĘCIA ARCHIWALNE

Foto. Mateusz Szczawiński 

Źródło :

• "Zamki w Polsce" Bohdan Guerquin. Warszawa 1974. str. 286