Ruiny zamku rycerskiego w Melsztynie

Ruiny zamku rycerskiego na górze nad doliną Dunajca, na jego lewym brzegu. Zamek murowany zaczął wznosić zapewne w 1340 roku Spycimir, kasztelan krakowski, i przypuszczalnie zakończył przed 1352 rokiem. Zamek, wielokrotnie rozbudowywany, był do roku 1511 siedzibą możnowładczej rodziny Melsztyńskich z rodu Leliwitów. Drogą kupna stał się potem własnością Jordanów, w roku 1601 przeszedł do rąk Tarłów, w r. 1744 – Lanckorońskich. W roku 1771 został zajęty przez konfederatów barskich, ale zdobyty przez wojska rosyjskie uległ zniszczeniu i spłonął. W latach 1879-85 podjęto pierwsze prace zabezpieczające ruiny zamkowe. Ruiny zamku zajmują krawędź wzgórza i mają zarys wydłużonego (170 m) nieregularnego wieloboku. Na południowo-wschodnim krańcu są ruiny zabudowań mieszkalnych z wieżą wysuniętą na zewnątrz, wsparte skarpami, a na przeciwległym wznoszą się trzy ściany wysokiej wieży mieszkalnej (25m). Fragmenty zachowanych murów wskazują, że obydwa te elementy założenia przestrzennego były zamknięte jednym obwodem murów obronnych. Zamek Spycimira znajdował się przypuszczalnie na południowo-wschodnim krańcu późniejszego zespołu zamkowego. Zbudowany na planie nieregularnym miał powierzchnię około 1500 m2. Obejmował budynki mieszkalne, wieżę oraz cysternę, a w r.1362 powstała w obrębie murów kaplica zamkowa. Wieża stojąca na przeciwległym krańcu zamku rozbudowanego, datowana na przełom wieków XIV i XV, spełniała funkcję zarówno mieszkalną jak i militarną. Stanowiła ważny element obrony od strony zagrożenia. Była zbudowana z kamienia i cegły, na planie prostokątnym, o pięciu jednoprzestrzennych kondygnacjach. Dwie dolne kondygnacje i górna miały strzelnice o wylotach szczelinowych,trzecia i czwarta była wnętrzami mieszkalnymi. Wieżę otaczały regularnym zarysem mury zewnętrzne. Za nimi od strony północno-wschodniej znajdował się budynek bramny, przez który prowadził wjazd do zamku. W roku 1461 nastąpiła niemożliwa do dziś do określenia modernizacja umocnień obronnych zabezpieczających dostęp do murów od strony północnej, wykonana przez budowniczych husyckich, jak podają różne wzmianki. W XVI wieku całkowicie przebudowano najstarszą cześć zamku. Powstał ganek otaczający dziedziniec, świadczący o zabudowie jednotraktowej, a na pierwszym piętrze sale reprezentacyjne. W takim stanie zamek dotrwał do końca XVIII wieku. Do 2022 roku formalnym właścicielem zamku były Lasy Państwowe, jednak w 2008 roku z inicjatywy gminy Zakliczyn zamek został przekazany gminie w użytkowanie, co umożliwiło rozpoczęcie zabezpieczenia ruin. W 2017 roku prowadzono na zamku prace archeologiczne, które nadzorował mgr Eligiusz Dworaczyński. Prace przy zabezpieczaniu ruin zamku i jego częściowej odbudowie trwają od 2018 roku m.in. odgruzowano przyziemie i odkopano fundamenty ścian i wykonano wszystkie niezbędne zabezpieczenia, a następnie zaczęto wznosić mury wieży wraz ze schodami oraz wykonano strop nad parterem obiektu. W 2020 roku odbudowano mury wieży do wysokości 7,2 m, a także wykonano strop drewniany na poziomie drugiego piętra (wysokość 6,6 m). Na 2021 rok zaplanowano IV etap prac z zabezpieczeniem ruin zamku na poziomie trzeciego piętra (wys. 10,4 m), w tym odbudowę muru wieży do wys. 11,6 m. Realizację planów umożliwia dofinansowanie z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego[4]. Wartość robót w ramach IV etapu odbudowy wieży w Melsztynie wyniosła ponad 400 tys. zł. Oprócz otrzymanej rządowej dotacji w wysokości 270 tys. zł. na ten cel z budżetu gminy trafiło ok. 150 tys. zł. Na odbudowę zamku w Melsztynie gmina Zakliczyn w pierwszych trzech etapach w latach 2018–2020 otrzymała z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego kwotę blisko 850 tys. zł. Ze swoich środków gmina dołożyła ok. 350 tys. zł. 26 listopada 2021 roku rozpoczął się proces nabycia przez gminę Zakliczyn nieruchomości gruntowej, na której stoją ruiny zamku. Na wieży zamkowej w Melsztynie podpisany został list intencyjny pomiędzy gminą Zakliczyn a Regionalną Dyrekcją Lasów Państwowych w Krakowie. Podpisanie listu intencyjnego rozpoczęło procedurę zamiany nieruchomości. 24 maja 2022 r. Gmina Zakliczyn stała się właścicielem przeszło hektarowego terenu z odbudowywanym średniowiecznym zamkiem w Melsztynie. Burmistrz Miasta i Gminy Zakliczyn Dawid Chrobak podpisał akt notarialny o zamianie nieruchomości z nadleśniczymi Nadleśnictw Brzesko i Gromnik – Pawłem Dzięgielowskim i Grzegorzem Wojtanowskim. Stało się to w obecności wicewojewody małopolskiego Ryszarda Pagacza i dyrektora Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Krakowie Pawła Szczygła. Wieża zamku w Melsztynie - po V etapie odbudowy - grudzień 2022 r. W grudniu 2022 roku zakończył się piąty etap prac związanych z odbudową wieży średniowiecznego zamku w Melsztynie o wartości blisko 1,4 mln zł. Gmina Zakliczyn na to zadanie otrzymała 1 mln 115 tys. zł z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, a wkład własny samorządu wyniósł 279 tys. zł. Zamkowa wieża została domknięta pod względem konstrukcyjnym. Pozwoliły na to wykonane w ubiegłym roku prace na dwóch kolejnych kondygnacjach – na poziomie III i IV piętra. Budowla podniesiona została już do 18 metrów. Gmina Zakliczyn w 2022 roku rozpoczęła również wznoszenie przypory zabytkowej wieży zamku, która będzie miała trzy kondygnacje z klatką schodową, a na jej szczycie znajdzie się także taras widokowy. Wydano na ten cel 260 tys. zł, a 100 tys. zł to była dotacja z budżetu Województwa Małopolskiego. W grudniu 2023 r. zakończyły się prace związane z odbudową i konstrukcyjnym domknięciem wieży zamku w Melsztynie. Gmina Zakliczyn na ostatni, szósty etap czynności z tym związanych otrzymała w 2023 r. przeszło milion złotych dofinansowania z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Koszt tych prac wyniósł blisko 1,5 mln zł. Mury zabytkowej budowli podniesiono do poziomu 20 metrów, a całość zakończona została dachem. Wieża ostatecznie ma 28 metrów wysokości. Kontynuowane będzie odtwarzanie przypory wieży zamku w Melsztynie, która będzie miała cztery kondygnacje i również będzie udostępniona dla turystów. Cała inwestycja realizowana w latach 2018 – 2023 (łącznie z rozpoczęciem odtwarzania przypory) kosztowała ponad 5 mln zł. Dofinansowanie rządowe wyniosło 3,5 mln zł (70% wartości inwestycji), z budżetu Gminy Zakliczyn wydatkowano kwotę 1,4 mln zł, a 150 tys. zł przekazało Województwo Małopolskie. W 2025 roku ze środków finansowych pozyskanych od Marszałka Województwa Małopolskiego zabezpieczone zostały relikty budowli bramnej i muru kurtynowego. Celem tych działań było ratowanie cennych elementów historycznych, które stanowią nie tylko ważny element dziedzictwa regionu, ale także atrakcję turystyczną i edukacyjną. Prace obejmowały m.in. wzmocnienie, uzupełnienie i izolację odsłoniętych reliktów, wzmocnienie struktur murów oraz zabezpieczenie korony i warstwy licowej przed wodą opadową. Wartość zadania to blisko 185 tys. zł. Dofinansowanie w ramach konkursu „Ochrona zabytków Małopolski” wyniosło prawie 125 tys. zł. Wykonano ponadto stabilizację osuwiska w celu zabezpieczenia części zewnętrznych murów otaczających zamek w Melsztynie za łączną kwotę prawie 3 mln zł. Dotacja od Wojewody Małopolskiego wyniosła blisko 1,4 mln zł. Wybudowana została konstrukcja zabezpieczająca skarpę. Ponadto zabezpieczono nasypy koszami kamiennymi i siatkami oraz powstał cały system odwadniający. Na zabezpieczeniach stabilizujących zewnętrzne mury zamku wykonano ścieżkę turystyczną o szerokości 1,85 m i długości około 100 m, która pozwala obejść i obejrzeć zamek z miejsc dotąd trudno dostępnych. Zamek w Melsztynie - stan po całkowitej odbudowie wieży zamku i przypory oraz po wykonaniu stabilizacji zewnętrznych murów otaczających zamek i po budowie ścieżki turystycznej wzdłuż części zewnętrznych murów zamku - grudzień 2025 r. Łącznie w latach 2018-2025 gmina Zakliczyn na inwestycje związane z odbudową zamku w Melsztynie, w tym na całkowitą odbudowę wieży zamku wraz z przyporą, wydała już ponad 8,8 mln zł. Pozyskane przez samorząd dotacje zewnętrzne (rządowe i od samorządu Województwa Małopolskiego) wyniosły 5,6 mln zł, a więc 65 procent wartości inwestycji. Wkład budżetu gminy Zakliczyn wyniósł ponad 3,2 mln zł.