Zamek Królewski na Wawelu

Zamek królewski na skalistym wzgórzu jurajskim wznoszącym się wśród niziny, na lewym brzegu Wisły, położony na południe od średniowiecznego miasta lokacyjnego; rezydencja książęca i królewska od połowy XI w. do końca XVI w. Naokoło wzgórza znajdowały się niegdyś mokradła i łąki zalewane wodami Wisły i Rudawy, stanowiące naturalne przeszkody broniące dostępu do grodu. Wschodnia część wzgórza jest nieco wyższa i tam prawdopodobnie należy szukać pierwszych umocnień wczesnofeudalnego grodu, chronionego z trzech stron stromymi, skalistymi stokami, wałami i fosami. W obrębie grodu stanęły pierwsze budowle sakralne na Wawelu : rotunda NMP, na południowy zachód od niej kościół, którego relikty zostały odkryte dopiero w 1968 roku, na północ – pierwsza katedra wawelska pod wezwaniem św. Gereona, wzniesiona w połowie XI w. Obok niej, niemal na kulminacji wzgórza, zostały odsłonięte mury nieokreślonej budowli na planie kwadratu. Zapewne w obrębie tego grodu zaczęto w 1087 roku wznosić mury drugiej katedry wawelskiej zwanej Hermanowską. Wyniki badań archeologicznych i architektonicznych przeprowadzonych w latach 1921-39, nie zawsze w sposób metodyczny, nie pozwalają na dokładne określenie czasu budowy tzw. sali o 24 słupach oraz domniemanego gródka murowanego z wieżą, usytuowanego na wschodnim skraju wzgórza. Można przypuszczać, że na pozostałym terenie wzgórza było otwarte osadnictwo oraz gródek o konstrukcji drewniano-ziemnej na skraju zachodnim obok dzisiejszej wieży Złodziejskiej. Spalenie i znisczenie grodu przez Tatarów w 1241 roku spowodowało przemiany na wzgórzu wawelskim. W tymże samym roku Konrad Mazowiecki wzniósł umocnienia łączące pierwszą katedrę z rotundą, na miejscu których na przełomie w. XIII i XIV został wzniesiony mur obronny, częściowo zachowany. Pełną odbudowę zniszczonego grodu należy zapewne wiązać z działalnością budowlaną Bolesława Wstydliwego, o której wspominają przekazy historyczne z lat 1250-58. Zapewne w tym czasie zaczęto wznosić murowane umocnienia na północno-wschodnim skraju wzgórza. W 1265 roku po raz pierwszy całe wzgórze wawelskie zostało otoczone fortyfikacjami drewnianymi i stało się jednym warownym zespołem, składającym się z zamku właściwego w części wschodniej oraz lennych zabudowań, przeważnie kościelnych, w części zachodniej. Tak ufortyfikowany zamek wawelski odegrał znaczną rolę w walkach książąt o dzielnicę krakowską w drugiej połowie XIII w. Można przypuszczać, że na zarysie drewnianych fortyfikacji powstały w XIV i XV w. nowe fortyfikacje murowane z kamienia i otaczające całe wzgórze, zapewne wznoszone etapami. Konieczność dostosowania ich do skalnego podłoża spowodowała nieregularność zamku wawelskiego. Pożar w 1306 roku mógł znacznie przyspieszyć przebudowę umocnień zamku oraz jego zabudowę zarówno mieszkalną jak i sakralną. W obrębie umocnień właściwego zamku staneła nowa siedziba królewska. W linii murów zamykających dziedziniec od południa został wzniesiony jednotraktowy budynek mieszkalny z krużgankami, będący dobrym przykładem zabudowy przymurnej. Na północno-wschodnim cyplu skalnym przy starej wieży staneła na początku XV wieku nowa wieża mieszkalna, zwana Łokietkową, w której na piętrze znajdowała się dwukondygnacjowa sala o sklepieniu wspartym na jednym słupie. W roku 1320 Władysław Łokietek zaczął budować nową katedrę gotycką na murach romańskiej. W części zachodniej wzgórza za Kazimierza Wielkiego zostały wzniesione dwa kościoły : Św. Jerzego (1346) i św.Michała (1355); prawdopodobnie w tej części zamku były również budynki dla duchownych. System obrony zamku wykorzystywał w pełni niedostępność wzgórza. Mury obronne były zapewne wystarczającym zabezpieczeniem, bowiem na podstawie dotychczasowych badań można ustlić istnienie w tym czasie trzech wież w linii murów obwodowych. Od strony Wisły staneła wieża zwana Złodziejską, w dolnej kondygnacji wykonana z kamienia. Od strony wschodniej znajdowała się graniasta wieża zwana Duńską. Wieże te, których pierwotnej wysokości nie znamy, mogły pełnić funkcję strażnic. Od strony północnej nad podjazdem do bramy, która dopiero po połączeniu zamku z fortyfikacjami miejskimi w tej części zamku została umieszczona, staneła wieża nazwana później Zygmuntowską. W 1412 roku przekazana kapitule, jest obecnie dzwonnicą katedralną. Rozbudowę fortyfikacji zapoczątkował Władysław Jagiełło, który w 1394 roku podwyższył mury obwodowe, a na narożu północno-wschodnim obok wieży Lokietkowej wystawił poza licem murów obwodowych nową wieżę mieszkalną, zwaną Kurzą Nogą. Wieża ta, zbudowana na planie prostokąta, dwuprzestrzenna, miała w dolnej kondygnacji zachowane do dziś pomieszczenia sklepione, na piętrze zaś komnaty zapewne ze słupami, pełniące funkcję sypialni królewskiej. Od wieży było dojście do ganku na wysokim oskarpowanym podmurowaniu. Ganek prowadził do wieży wysuniętej 25 m. poza mury, zapewne latrynowej. Ślady tego dojścia są w tzw. Kurzej Stopie. Przypuszczalnie w tym czasie zaczęto fortyfikować wjazd do zamku wznosząc wieże i przedbramie. Za czasów Kazimierza Jagielończyka dodano od południa dwie wysokie wieże. Na południowo-zachodniej krawędzi wzgórza około 1462 roku staneła wieża zwana Sandomierską, zbudowana na czworobocznej podstawie, wyżej graniostosłupowa o zaokrąglnych narożach. Miała siedem kondygnacji ze strzelnicami przystosowanymi do broni palnej, była zwieńczona machikułami i dachem stożkowym. Na drugim końcu południowej ściany zamku stanęła podobnie ukształtowana wieża zwana Lubranką, obecnie Senatorską. Niestety, liczne przebudowy zatarły układ strzelnic. Była to najwyższa wieża w zamku, o ponad 20 m wysokości. W systemie obrony w drugiej połowie XV wieku wieże te nie mogły odegrać dużej roli, dlatego też pomiędzy nimi wzniesiono czworoboczną basztę zwaną Szlachecką. Pomiędzy nią, a wysokimi wieżami krańcowymi zostały wymurowane zapewne w XVI wieku dwie baszty : na odcinku zachodnim – Panieńska, mająca ściany ustawione skośnie do muru i zaokrąglone czoło, na odcinku wschodnim – Tęczyńska, zbudowana na planie pięcioboku z ostrym zewnętrzym narożem. Ponieważ istnieją wyłącznie relikty fundamentów odkopanych w 1945 roku, można tylko przypuszczać, że baszty były przystosowane do broni palnej. W latach 1502-36 za panowania Zygmunta Starego nastąpiła budowa nowej, renesansowej siedziby na miejscu średniowiecznego zamku. Wielki blok budynków mieszkalnych obejmował z trzech stron dziedziniec trzykondygnacjowymi skrzydłami o układzie jednotraktowym. Z czwartej strony zamykała dziedziniec ściana zwieńczona attyką. Trzykondygnacjowe krużganki otaczające dziedziniec powstały po 1521 roku. W latach 1644-46 z inicjatywy Władysława IV, a pod kierunkiem Jana Pleitnera, zostały wprowadzone nowe umocnienia ziemne, zapewne od zagrożonej strony południowej, i zbudowana wieloboczna basteja przy bramie wjazdowej. Tak obwarowany zamek oblegały w 1654 roku wojska szwedzkie. Zasadnicze zmiany w systemie obronnym nastąpiły w latach 1790-94 przez wprowadzenie nowych fortyfikacji murowanych z nasypami ziemnymi poniżej średniowiecznych murów obwodowych od strony Wisły. W wyniku trzeciego rozbioru Polski Kraków został włączony do Austrii. Następna rozbudowa nowożytnych fortyfikacji, przeprowadzona została w latach 1848-60 przez władze austriackie, była połączona niestety z wyburzeniem wielu dawnych umocnień i z dewastacją wnętrz zamkowych zamienionych na koszary. Po wykupieniu zamku przez społeczeństwo polskie w 1905 roku przystąpiono do badań, konserwacji i pełnej odbudowy w latach 1905-64.

Foto. Mateusz Szczawiński 

Źródło :

• "Zamki w Polsce" Bohdan Guerquin. Warszawa 1974. str. 161