Zamek Królewski w Pieskowej Skale

Zamek królewski znajduje się na skalistym cyplu skalnym na doliną Prądnika. Pierwsza wzmianka o Pieskowej Skale pochodzi z 1315 roku i zapewne wtedy istniały umocnienia. Zamek murowany wzniósł Kazimierz Wielki jak podaje Długosz. W 1377 roku Ludwik Węgierski nadał zamek czasowo rodzinie Szafrańców. W 1444 roku zamek stał się własnością Piotra Szafrańca i w posiadaniu tej rodziny był aż do 1608 roku. Został rozbudowany w XV wieku. Najważniejsze przebudowy z lat 1542-44 i 1580 zmieniły zamek średniowieczny w renesansową rezydencję. W roku 1640 zamek przeszedł do rąk Michała Zebrzydowskiego, starosty lanckorońskiego, który wprowadził fortyfikacje bastionowe. W roku 1718 uległ pożarowi; został odbudowany około roku 1780 przez ówczesnego właściciela Hieronima Wielopolskiego. W latach 1842-96 był własnością rodziny Mieroszewskich. W roku 1850 pożar zniszczył bogate wyposażenie wnętrz. W trakcie odbudowy przeprowadzonej w latach 1866-77 zabudowano krużganki wewnętrzne dziedzińca. W latach 1902-39 zamek został wykupiony z rąk prywatnych przez spółkę powstałą do zorganizowania pensjonatu w Pieskowej Skale. Prace konserwatorskie w latach 1948-64 umożliwiły urządzenie w zamku muzeum, które stanowi oddział Państwowych Zbiorów Sztuki na Wawelu. Pierwotny zamek gotycki wzniesiony przez Kazimierza Wielkiego znajdował się na wyższej tarasie wzgórza, na północ od dziedzińca arkadowego, 7 m powyżej jego poziomu. Zajmował niewielką powierzchnię skały zwanej Dorotką. Zapewne był założony na planie nieregularnym i przypuszczalnie miał wieżę. Poniżej znajdowało się podzamcze, na miejscu którego powstał w XV wieku zamek Szafrańców, założony na planie nieregularnym, z wieżą cylindryczną od zachodu; w niej zapewne umieszczono później bramę. Na narożniku południowo-zachodnim stanął dom mieszkalny jednotraktowy i dwudzielny, a obok drugi dom dochodzący do skały, na której wznosił się stary zamek zamykający dziedziniec od północy. Nie można dokładnie ustalić czasu powstania muru z krytym przyziemnym gankiem zakończonym cylindryczną basteją ze strzelnicami w dolnej kondygnacji. Basteja powstała zapewne dopiero na przełomie XV i XVI wieku. Z trzech stron zamek w XV wieku był niedostępny dzięki naturalnym warunkom terenowym. Natomiast od strony zagrożenia powstały murowane umocnienia w postaci murów i wieży. W XVI wieku nastąpiła zasadnicza przebudowa zamku. Od południa został dobudowany nowy dom, a następnie powstały trzykondygnacjowe krużganki otaczające wewnętrzny dziedziniec utworzony na planie trapezu. Na bramą od strony dziedzińca wprowadzono dwie kondygnacje loggi. Na zewnątrz, obok bramy wjazdowej, na wysuniętym ryzalicie została również umieszczona otwarta loggia, ale dopiero w XVII w. Po roku 1640 powstały fortyfikacje systemu bastionowego, rozpowszechnione w tym czasie w całej Europie. Nowe umocnienia składały się z dwóch bastionów i kurtyny z bramę przejazdową, ustawionych od wschodu i zamykających z tej strony dziedziniec przedzamkowy. Bastiony zbudowano z kamienia łamanego, częściowo z kamazatami i wypełniono ziemią. Prawdopodobnie zostały wykończone dopiero po wojnie w 1655 roku, skoro Szwedzi zdołali zdobyć zamek.

Foto. Mateusz Szczawiński

Źródło :

• "Zamki w Polsce" Bohdan Guerquin. Warszawa 1974. str. 232