Fortyfikacje zamku w Pilicy

Szczegóły: Utworzono: 14 listopad 2026

Fortyfikacje zamku w Pilicy

"Bastionowe fortyfikacje zamku w Pilicy wśród specjalistów uważane są za jedno z większych i bardziej interesujących założeń obronnych w Polsce. To jedno z najwybitniejszych dzieł polskiej XVIII – wiecznej sztuki fortyfikacyjnej nie posiadało dotychczas pełnego opracowania naukowego, opartego na badaniach archeologicznych i architektonicznych. Dopiero w 1990 r. na zlecenie obecnego właściciela zamku – Barbary Piaseckiej – Johnson – przeprowadzono pierwsze kompleksowe badania fortyfikacji zamku. Celem badań – zgodnie z życzeniem inwestora – było określenie wytycznych do projektu rewaloryzacji. Zamierzone na czas późniejszy badania uzupełniające nie zostały do dziś zrealizowane. Mimo zawężonego zakresu, prace badawcze przyniosły szereg interesujących ustaleń, które przedstawione zostały poniżej.

Pilica, 1967 r. Żródło : www.zabytek.pl - Karta zabytku nr 84

Zamek w pilicy usytuowany jest na osi starego traktu z Krakowa przez Wolbrom, na szczycie i południowo-wschodnim zboczu wzgórza położonego na zachód od miasta. Bastionowe fortyfikacje zamku założono na narysie prostokąta z bastionami na narożach i środkach dłuższych boków. Stoki wałów są całkowicie odziane murem z kamienia wapiennego (w części wtórnie oblicowanym cegłą), wzmocnionym od wewnątrz poprzecznymi żebrami. Wał, utworzony z rumoszu skalnego, osiąga miejscami wysokość do kilkunastu metrów. Południowo – wschodni front fortyfikacji został zniesiony w związku z rozbudową założenia ogrodowego, jednak jego pozostałości ujawniono podczas badań. Zgodnie z archiwami, zamek w Pilicy zaczął budować na początku XVIII w. Wojciech Padniewski lub jego syn Stanisław. Przypuszczalnie rezydencja Padniewskich nie była ufortyfikowana – znalezione fragmenty muru ogrodzenia zespołu z tego czasu nie mają obronnego charakteru. Powstanie fortyfikacji zamkowych należy zatem datować na lata po 1620 r., kiedy to właścicielami nie dokończonej budowli zostali Jerzy i Krzysztof Zbarascy. Pewne informacje o formie tych pierwotnych fortyfikacji przyniosły badania w obrębie kurtyny północno – zachodniej. Znajduje się tu czworoboczna budowla wysunięta przed lico kurtyny. W tym właśnie miejscu odkryto pozostałości nietypowej, wielobocznej fortyfikacji kleszczowej o narysie zbliżonym do połówki gwiazdy, pochodzącej niewątpliwie z czasów Zbaraskich. W jej północno – wschodnim „ramieniu” znajdowało się sklepione pomieszczenie z tajnym wyjściem do fosy. W pobliżu „gwiazdy”, w cofniętej w stosunku do obecnej wschodniej części kurtyny, najprawdopodobniej znajdowała się główna brama zamkowa.

Szkic fortyfikacji zamku. Żródło : www.zabytek.pl - Karta zabytku nr 84. Oprac. gkazelot.pl

Zgodnie ze słowami Szymona Starowolskiego, bracia Zbarascy otoczyli swój pałac w Pilicy fortyfikacjami wytyczonymi „podług teraźniejszej geometrii”. W 1623 r. prac doglądał sam Andrea dell’ Aqua. Powstaje zatem pytanie, czy odkryte umocnienia można wiązać z jego działalnością. Wydaje się to możliwe. Teren był trudny do ufortyfikowania – w wielu miejscach wystawały ostańce wapienne tworzące liczne martwe pola. Fortyfikacje kleszczowe były mniej „sztywne” niż bastionowe, dawały większą swobodę kształtowania w trudnym terenie bez żmudnej i kosztownej jego niwelacji.

Szybciej można je było wybudować, co po klęsce pod Cecorą stało się bardzo istotne. Fortyfikacje kleszczowe były spotykane w XVI – wiecznej Italii, nie tylko w umocnieniach polowych. Pobierający właśnie tam nauki - m.in. architecturae militaria – Krzysztof Zbaraski mógł sam być autorem projektu, który dell’Aqua konsultował i nadzorował wykonanie. Śmierć Krzysztofa (1627 r.) i Jerzego Zbaraskiego (1631 r.) nie pozwoliła na skończenie ich rezydencji. Prace kontynuował od 1635 r. Stanisław Warszycki, kolejny właściciel Pilicy.

W kolejnym etapie przemian fortyfikacji powstaje nowa brama w miejscu połączenia północnych ramion kleszczy. Powstanie bramy w nowym miejscu wiąże się z likwidacją starej, zaś to można wytłumaczyć jedynie budową nowej kurtyny, zatem i nowych obwarowań. Wtedy więc powstają nowe fortyfikacje bastionowe. Bardzo rzadko spotykany narys – prostokąta z sześcioma bastionami, z których dwa mają właściwe charakter piatta – form, skierowane czół bastionów na kąt barkowy, zastosowanie wału całkowicie odzianego – te wszystkie cechy pozwalają umieścić fortyfikacje pilickie w pierwszej połowie XVII w. Twierdze oparte na figurze prostokąta najwcześniej spotykamy we francuskim traktacie A. de Ville’a – Les fortifications….. – Lyon 1628 – a Warszycki był jedynym z najmożniejszych przedstawicieli orientacji profrancuskiej na dworze Marii Ludwiki.

Zamek w Pilicy był jednym z największych w ówczesnej Polsce. Bok poligonu zewnętrznego dochodzący do 217 m, linia dłuższej obrony do 165 m – to cechy fortec małej klasy „małej twierdzy królewskiej” – używając nieznacznie późniejszej nomenklatury Freitaga. Obwód murów ponad 1300 m, wysokość bastionów do 16 m – to wszystko świadczy o ogromie tego założenia.

W dalszym etapie tej samej akcji budowlanej zmodernizowano wysunięty przed kurtynę budynek bramy, który otrzymał narys zbliżony do trapezu z zaokrąglonymi narożnikami i dwie działobitnie po bokach sieni wjazdowej. Mimo sztywnego narysu, przez teoretyków uważanego za niezbyt korzystny do obrony, różnicowano rozwiązanie różnych elementów fortyfikacji w zależności od warunków terenowych. Np. bastion północno – zachodni – od strony największego zagrożenia – dzięki obszernemu nadszańcowi miał olbrzymią siłę ognia, rejon bramy dodatkowo broniony był wielkim rawelinem. Na zewnątrz fosy od północy i zachodu badania ujawniły istnienie fortyfikacji przedstoku z palami przeciwsztormowymi i krytą drogą.

W czasie wojny polsko - szwedzkiej 1655 – 56 zamek został zajęty bez walki przez Szwedów, ale następnie odbity przez wojsko Warszyckiego. Przypuszczalnie w trakcie działań wojennych zniszczony został most zwodzony, który zastąpiono później szeroką groblą z drewnianym pomostem.

Śmierć Stanisława Warszyckiego w 1680 r. zakończyła okres świetności fortyfikacji. Wprawdzie jeszcze w 1732 r. zamek określano jako „dotąd warowny”, w dokumencie dwa lata wcześniejszym wymieniono uzbrojenie : 23 armaty, 4 moździerze, 42 hakownice, ale faktyczne wartości obronne zamku były już niewielkie. W końcu XVIII w. fortyfikacje były w stanie ruiny. Przypuszczalnie na przełomie XVIII i XIX w. rozebrano kurtynę południowo – wschodnią w związku z powiększeniem założenia parkowego.

W 1875 r. zamek stał się własnością Leona Epsteina. Jeszcze w latach siedemdziesiątych rozpoczęto zakrojoną na szeroką skalę przebudowę fortyfikacji. Obwarowania zamiast zniszczonej już okładziny kamiennej miały teraz otrzymać nowe, ceglane lico z dekoracją w stylu historyzmu. Podczas prac przekształcono całkowicie budynek bramy zmieniając jego obrys zewnętrzny oraz elewacje (zamurowano wtedy strzelnice działobitni i zlikwidowano portal bramy). Zmieniono też poziom części bastionu północnego od strony wschodniej, obniżając część wału i budując nowe, niższe przedpiersie (jego ślady zarejestrował Andrzej Gruszecki w swojej pracy o bastionowych zamkach w Małopolsce). Na narożnikach bastionów frontu północno – zachodniego wprowadzono w miejsce dawnych kawalier nowe dekoracyjne wieżyczki, z wyjątkiem jednej zachowane do dziś.

Działalność Leona Epsteina w Pilicy trwała zaledwie kilka lat – do 1880 r., ale prace kontynuował w tym samym duchu kolejny – do 1894 r. – właściciel zamku : Karol Brzozowski. Wszelkie zmiany wprowadzone w fortyfikacjach w tym czasie wchodziły w skład patriotyczno – romantycznego programu przebudowy całego założenia. Podczas przebudowy bezpowrotnie zniszczono wiele elementów XVII – wiecznego dzieła obronnego, jednak w XIX w. wartości te nie były jeszcze doceniane. Nowa dekoracja fortyfikacji stworzyła w kategoriach estetycznych całkiem nową jakość – przyznać należy, że była wysokiej klasy dziełem historyzmu.

Wiek XX to niestety okres niszczenia obwarowań zamku – zarówno wskutek braku bieżącej konserwacji i destrukcji murów przez rosnące na nich drzewa, jak też – niefachowych napraw. Niestety, prace remontowo – konserwatorskie, rozpoczęte z niesłychanym rozmachem przez obecną właścicielkę zamku, zostały w 1991 r. przerwane. Zahamowany na kilka lat proces niszczenia cennego zabytku polskiej sztuki fortyfikacyjnej postępuje nadal."

„Fortyfikacja. O skuteczną ochronę fortyfikacji historycznych”, t. I, Jan Janczykowski, Warszawa–Kraków 1995, s. 53.